Энэ жил байгуулагдсаныхаа 40 жилийн ойтой золгож байгаа Улаанбаатарыг нүүрсээр хангаж, элч гэрэлтэй байлгадаг Багануурын уурхайд хятадууд эзэн суух гэж байгаа талаар сүүлийн үед ихэд хязгаарлагдмал хүрээнд ярилцаж эхлээд байгаа юм. Анх байгуулагдахдаа 4-6 сая тонн нүүрс гаргах хүчин чадалтай байгуулагдсан Багануурын уурхай сүүлийн жилүүдэд хуримтлагдсан өр төлбөр нь нэмэгдэж, жилдээ 3.8-3.9 сая тонн нүүрс л арай ядан гаргах болсон талаар 2017 оны наймдугаар сарын эхээр уурхайн Гүйцэтгэх захирал Э.Номинчулуун хэвлэлд мэдээлж байсан. Тухайн үед Э.Номичулуун захирал “Бид хэрэгцээ, шаарлагад тохируулан ийм хэмжээний нүүрс олборлож байгаа. Харин 2018 оноос өмнөд хөрш БНХАУ-ын хэрэглэгчдэд зориулан багагүй хэмжээний нүүрс гаргах гэрээ хэлцлүүд хийгдэж байгаа нь манай уурхайг эдийн засаг санхүүгийн хувьд бие даахад чухал нөлөө үзүүлэх болно. БНХАУ-ын Эрээн болон Бээжингийн наагуурх хотууд жилдээ 5 сая тонн хүртэлх нүүрс авахаар гэрээ хэлцэл хийгдэхээр яригдаж байгаа ” хэмээж байсан билээ.

Ер нь Багануурын уурхайн хувьд төрийн мэдлийн 75 хувь дээр хувьчлагдсан 25 хувийн оролцоо зэрэгцэж нүүрсний олборлолт хийдэг, төр хувийн хэвшлийн асуудлыг нь ТУЗ нь шийдээд явдаг уурхай билээ. Гэтэл 2016 оноос хувьчлагдсан 25 хувийг янз бүрийн арга саамаар нэмэгдүүлж, төрийн эзэмшлийн 75 хувьд эзэн суухыг санаархагч улстөрчид, олигархиудын ил далд тэмцэл ихээхэн ширүүссэн гэлцдэг. Багануурын уурхайн төрийн мэдлийн 75 хувийг 45-55 хувь болгож, эзэн суухаар улайрагсдын  эхэнд төрийн өндөр дээд алба хашиж байсан, одоо ч байгаа хоёроос гурван эрхмийн нэр байнга л дуулдсаар өнөөдрийг хүрсэн билээ.

Тухайн үед Багануурын уурхайн төрийн мэдлийн барилга байшин, тоног төхөөрөмжүүдийг дэндүү үнэгүйдүүлж, бараг л дээрмийн аргаар хувьчлахаар улайрч байсны хамгийн бодитой баримт гэвэл Багануурын уурхайн үндсэн байрны үнэлгээ тэрбум гаруй төгрөг байсныг шинэ үнэлгээ гэгчээр үнийг нь 10 дахин буулгаж 100 саяар л үнэлсэн байх жишээтэй. Үүнийг Э.Номичулуун захирал тодорхойлохдоо “Монгол Улсын аудитын дүгнэлт, Олон улсын байгууллагын аудитын тайлантай зөрдөг юм билээ. Үүнээс болоод манай уурхай үнэгүйдэж, шүүх дээр энэ маргаан явж байгаа. Нөгөөтэйгүүр Багануурын уурхайн лиценз ч маргаантай байгаа. Тодорхой хэлбэл манай лицензийг шал өөр хүнд ашиглалтын лиценз маягаар олгочихсон байна лээ” гэсэн байдаг.

Тэгвэл энэ асуудал 2018 он гарсаар улам хурцдаж, хятадууд концессын гэрээгээр  “Багануур повер” гэдэг 700 мега­ват­тын хүчин чадалтай цахилгаан станцын ажлыг хэзээ мөдгүй эхлүүлэхээр болоод байгаа аж. Уг станцаа  хятадууд 20 жил ашиглаад, 21 дэх жилээсээ манай улсад шилжүүлэх гэрээ байгуулжээ. Байгуулагдаад бүрэн хүчин чадлаараа ажиллалаа гэхэд Багануурын уурхайгаас жилдээ 3-3.5 сая тонн нүүрс авах урьдчилсан график гаргасан гэнэ. Мөн Багануур дүүрэгт газрын тос боловсруулах үйлдвэр байгуулагдана гэсэн яриа ч явж байгаа. Хэрвээ тэр үйлдвэр ашиглалтад орвол Багануурын уурхайгаас нэмж хоёр орчим сая тонн нүүрс авах гэрээ хэлцэл хийгдэж болзошгүй. Эдгээр дээр жилдээ 3.8 сая тонн нүүрс төвийн эрчим хүчинд нийлүүлнэ гэж тооцвол Багануурын уурхай нь жилдээ дунджаар 10 сая тонн нүүрс олборлох хэрэгтэй болно гэсэн үг юм. Иймд энэ бүх төслийг дагаад ТЭЗҮ шинээр боловсруулж, түүндээ нийцсэн техник, тоног төхөөрөмжийн нийлүүлэлтээ нэмэх урьдчилсан төлөвлөгөө боловсруулах зайлшгүй шаардлагатай болно гэсэн үг. Уг нь Багануурын уурхайгаас  жилд 10 сая тонн нүүрс гаргана гэж үзвэл ойролцоогоор 60 жилийн нөөцтэй хэмээн тооцоолж байгаа. 2017 онд хийсэн шинэчилсэн судалгаагаар уурхай 812 сая орчим тонн нүүрсний нөөцтэй хэмээн тогтоогдсон гэдэг. Багануурын уурхай 2017-2018 оны өвлийн ид ачааллын үед жижиг ахуйн хэрэглээнд нэг тонн нүүрсийг 35750, станцуудад 29500-гаар нийлүүлжээ. Тэгтэл олборлох өртөг нь 31000 төгрөг байж. Үүнээс шалтгаалан Багануурын уурхай сүүлийн жилүүдэд байнга л алдагдалтай ажилласан байдаг. Ганц Багануурын уурхай ч биш, төвийн эрчим хүчний салбарыг нүүрсээр хангадаг Шивээ-Овоо, Шарын голын уурхайнууд ч мөн л алдагдалтай ажилласаар иржээ. 2018 он гарсаар Багануурын уурхай 6.5 тэрбум төгрөгийн авлагатай байсан бол Багануурын дулааны цахилгаан станцад тонныг нь 14 мянгаар нийлүүлсэн нүүрснийхээ үнээс 2.2 тэрбумын алдагдал хүлээчихээд байгаа аж. Ингэж л Багануурын уурхайн төрийн мэдлийн 75 хувийг Монгол-хятадын улстөр, эдийн засаг, олигархийн бүлэглэлүүд үнэгүйдүүлэн хувьчилж авах төлөвлөгөө хөшигний ард, тун нууцлаг байдаар өрнөж, ерөнхийдөө асуудал нь шийдэгдэх тал руугаа явж байгаа гэдгийг УИХ-ын зарим нэг гишүүн, ганц хоёр сайд дуугарч эхлээд байгаа юм. Ашиглалтад ороод 40 жилтэйгээ золгохоор зүтгэж байгаа Багануурын уурхай концессийн гэрээгээр хятадууд хажууд нь барихаар болоод байгаа дулааны цахилгаан станц болон төрийн мэдлийн 75 хувь нь ихээхэн үнэгүйдэж, энд тэндээс нууц эздүүд тодорсоор байгаа өнөөдрийн нөхцөлд өмнөд хөршийн мэдэлд хэзээ мөдгүй очих магадлалтай болоод байгааг Монгол Улсын Засгийн газар мэдэж байгаа эсэх, төвийн эрчим хүчний салбарыг нүүрсээр хангадаг энэ том уурхайд гадныхан эзэн суухаар яарч байгаа энэ ноцтой асуудал одоо ямар шатанд явааг нарийвчлан тогтоох цаг болсон санагдана.

Эрчим хүчний салбар бол улс орны эдийн засаг, Үндэсний аюулгүй байдлын хамгийн эмзэг, чимхлүүр салбар билээ. Дэлхийн улс орнуудын түүхээс үзвэл энэ салбартаа гадныхныг эзэн суулгахыг тэвчдэггүй, төр засгийнх нь байнгын хараа хяналт, дэмжлэгээр оршин тогтнодог  нь маргашгүй үнэн билээ.

Гэтэл Багануурын уурхайд хятадууд эзэн суухаар санаархаж, манайхан ч энд гар хөлөө оролцуулж эхэлсэн тухайд Ерөнхий сайд У.Хүрэлсүхийн Засгийн газар шийдвэртэй арга хэмжээ авахгүй бол тун удахгүй оройтож болзошгүй нөхцөл үүсжээ.

Д.Түвшин