УИХ-ын гишүүн, Нийгмийн бодлогын байнгын хорооны дарга М.Оюунчимэгтэй ярилцсанаа хүргэе.

-Ирэх хаврын чуулганаар хэлэлцэх гол хуулийн нэг нь Хөдөлмөрийн тухай хуулийн шинэчлэлт. Уг шинэчлэлтээр уул уурхайн салбарт ажиллагсдын ажил, амралтын хугацааг нарийвчлан зохицуулж байгаа. Өөр ямар чухал заалтууд тусгагдаж байгаа вэ?

-Хөдөлмөрийн тухай хуулийн шинэчилсэн найруулга гурван парламентын босго давж чадалгүй өнөөдрийг хүрсэн. Гэтэл 1999 онд баталсан Хөдөлмөрийн тухай хууль өнөөдрийн хөдөлмөрийн зах зээлийн харилцааг зохицуулах боломжгүй болсон. Хөдөлмөрийн зах зээлд шинэ харилцаа гарч ирсэн учраас шинэчилсэн найруулгаар өөрчилж батлах хэрэгтэй байна. Жишээлбэл, цар тахлын амаргүй үед хатуу хөл хорио тогтооход иргэдийн дийлэнх нь гэрээсээ эсвэл зайнаас ажиллаж байна. Харин Хөдөлмөрийн хуульд энхэ тухай зохицуулсан заалт байдаггүй. Тиймээс хуулийн шинэчилсэн найруулгад зайнаас эсвэл гэрээсээ ажиллах тохиолдолд яахав. Тоног төхөөрөмжийн асуудлыг хөдөлмөр олгогчтойгоо хэрхэн зохицох зэрэг олон улсын хөдөлмөрийн зах зээл дээр хэрэглэгддэг жишгээр шинэчлэлтийг тусгаад явж байна.

Үүнээс гадна туршилтын хугацаанд байгаа ажилчинд үндсэн цалингийн хэдэн хувьтай тэнцэхээр олгох вэ гэдэг Үнлсэн хуулиар заасан эрхийг нь зөрчихгүй байх, энэ нь олон улсын хөдөлмөрийн зах зээл дээр мөрдөгдөж байгаа зөвлөмжийг Монгол Улсын хөрсөнд буулгаж оруулсан.

Түүнчлэн 1999 оны Хөдөлмөрийн хуульд уул уурхайтай холбоотой зохицуулалт байдаггүй. Гэтэл улсын эдийн засагт гол үүрэг гүйцэтгэж байгаа хийгээд хамгийн олон ажилладаг салбар нь уул уурхай шүү дээ. Тиймээс уул уурхайд ажиллаж байгаа ажиллагсдын ажил, амралттай холбоотой зохицуулалтыг оруулж өгч байгаагаараа онцлог. Уул уурхайд ажиллагсдын үйлдвэрчний эвлэлээс 14 хоног ажиллаад 14 хоног амрах зохицуулалтыг хийж өгөхгүй бол олон мянган гэр бүл салах эсвэл эрүүл мэндээрээ хохирох нөхцөл байдал үүсч байгаа учраас зохицуулалт хийж өгөөч гэдэг хүсэлтүүд их ирсэн. Харин зарим уул уурхайн компаниас 14 хоног ажиллаж, амрах зохицуулалт нв хатуу байна гэдэг маргаан ирүүлж байгаа.

Өргөн баригдсан хуулийн төсөлд уул уурхайн салбарт ажиллагсдын ажиллах, амрах хоногийн хугацааг 14 хоног байхаар тусгасан.

Мөн ажил олгогч ажилтныхаа ажиллах нөхцөлийг бүрдүүлэх, ажлын байран дахь жендерийн тэгш байдлыг хангах, хүчирхийллийн асуудлыг гаргахгүй байх асуудлыг нарийвчлан зааж өгсөн. Учир нь судалгаанаас харахад сүүлийн жилүүдэд ажлын байран дахь бэлгийн дарамт, хүчирхийлэл эрс өссөн дүнтэй гарсан байсан. Үүнийг шийдэх хувилбар байхгүй, хохирогч хаана хандахаа мэддэггүй зэрэг том асуудал байгаа учраас ажлын байрны бэлгийн дарамт, хүчирхийлэл гэж юуг хэлэх. Энэ тохиолдолд ямар арга хэмжээ авах талаар зааж өгөх гэх мэт хөдөлмөрийн хуульд шаардлагатай заалтуудыг тусгасан.

-Зарим гишүүдийн зүгээс Хөдөлмөрийн хуулийн шинэчлэлт дан ганц хөдөлмөр эрхлэгчдийг хамгаалах хууль болох нь хэмээн шүүмжлэлтэй хандаж байсан?

-Тийм. Зарим гишүүд шүүмжилсэн байна лээ. Уг нь ажил олгогчдын эрх ашгийг хамгаалсан чухал заалтуудыг  ч тусгаж өгсөн. Тухайлбал, ажилтан тухайн компанийн нууцтай холбоотой асуудлыг мэдчихээд өрсөлдөгч компанид нь зарж оюуны өмчийг нь үгүй хийх асуудал их гардаг учраас энэ талаар хатуу зохицуулалт оруулж өгсөн. Ажил олгогч руу чиглэсэн дэвшилтэд заалтууд их орсон. Гэхдээ ажил олгогч, ажилтан хочрын харьцааг авч үзэхээр ихэнхдээ ажил олгогчийн зөв болдог. Хөдөлмөр эрхлэгч байр сууриа сайжруулах ямар нэгэн шаардлага тавихад ажлас халах зэргээр дарамтлах, шүүхийн шийдвэр эцэстээ мөнгөтэй хүнийх нь талд гардаг асуудал байгаа учраас хөдөлмөр эрхэлж байгаа хүмүүсийнхээ эрхийг хамгаалах ёстой. Энэ нь зарим бизнес эрхлэгч гишүүдийн эсэргүүцэлтэй тулсан.

-Нийгмийн даатгалын шимтгэл хоёр хувиар нэмэгдлээ. Өнгөрсөн онд нэмэгдэх ёстой байсан ч Ерөнхийлөгчийн хоригтой холбогдуулан хойшилсон. Энэ удаад ч хойшлуулах болохгүй байсан юм уу хэмээн иргэд бухимдалтай байна?

-Цар тахлын үед нийгмийн даатгалын шимтгэлийг хоёр хувиар нэмэгдүүлж байгаа зүйл байхгүй. Манай улс ОУВС-ийн хөтөлбөрт орох үед “Танай улсын Нийгмийн даатгалын сан алдагдалтай яваад байна. Энэ байдлаар явбал эргээд хүнд цохилт болно. Тиймээс алдагдлаа бууруул” гэдэг чиглэл өгсөн. Тухайлбал, 2007 онд 26 нийгмийн даатгалын шимтгэл 26 хувьтай байсан бол 2017 онд 21-23 хувь болгож бууруулсан. Энэ хэмжээгээр НДС алдагдал хүлээгээд яваад байсан юм. Тиймээс цар тахлын үед нэмэгдүүлсэн биш, харин 2017 оны дөрөвдүгээр сард Нийгмийн даатгалын хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулж жил бүр 0.5-1 хувь нэмэгдүүлэхээр тусгасан.

Уг өөрчлөлтөөр 2018 онд 1 хувь, 2019 онд 0.5 хувь, 2020 онд 1 хувиар нэмэгдүүлэхээр өөрчлөлт орсон байсан. Хуулийн дагуу 1.5 хувийг нэмсэн.

Харин өнгөрсөн онд цар тахалтай холбогдуулан Ерөнхийлөгчийн зүгээс нийгмийн даатгалын шимтгэлийн 2020 оны төсөвт хориг тавьсныг УИХ хүлээн авсан юм. Улмаар хоригийн хугацаа дуусч энэ оны нэгдүгээр сараас эхлэн үйлчлээд эхэлж байгаа юм. Өнөөдрийн байдлаар НДС 2.7 их наядын орлоготой хэрнээ 3.2 их наядын зарлага гаргаж байна. Өөрөөр хэлбэл, зарлага нь орлогоосоо давчихсан учраас энэ алдагдлаа бууруулах арга хэмжээг яаралтай авахгүй бол тогтолцоо чинь гажуудалд орж тэтгэвэр, цалин хангамжаа цаг хугацаанд нь тавьж чадахгүй эрсдэл үүрэх магадлал өндөр байгааг олон улсын байгууллагуудаас сануулж байгаа. Цаг үеийн нөхцөл байдал амаргүй байгаатай холбогдуулан хувийн хэвшлийнхнийг нийгмийн даатгалын шимтгэлээс чөлөөлөх асуудлыг өнгөрсөн онд хэрэгжүүлсэн. Энэ хүрээнд 672 тэрбум төгрөг НДС-аас чөлөөлөгдсөн.

Мөн сая хувийн хэвшлийнхнийг нийгмийн даатгалын шимтгэлээс чөлөөлөх асуудлыг ирэх долдугаар сар хүртэл үргэлжлүүлэхээр боллоо. Тиймээс энэ нэмэгдэл бодитоор дарамт болж арай очоогүй байгаа. Харин долдугаар сарын 1-ээс цар тахлын нөхцөл байдал саараад эхэлбэл эдийн засаг, эрүүл мэндийн цогц арга хэмжээ авах шаардлага үүссэн. Энэ үүрэг, даалгаврыг ч шинээр байгуулагдсан Засгийн газарт өгч байгаа.

-Ерөнхийлөгч өрх бүрд нэг сая төгрөг олгох саналын талаар байнгын хороо ямар байр суурьтай байна вэ?

-Бэлэн мөнгө тараах нь өргөн хэрэглээний бараа бүтээгдэхүүний үнэ өсөх, инфляци хөөрөгдөх зэрэг сөрөг талтай байна. 0-18 нас хүртэлх хүүхдэд ирэх долдугаар сар хүртэл сар бүр 100 мянган төгрөг олгох шийдвэрийн хүрээнд энэ оны төсөт 834 тэрбум төгрөг зарцуулахаар тусгасан. Дээр нь халамж чиглэлээр олон арга хэмжээ авч байна. Түүнчлэн ус, цахилгаан, тог, хог, шахмал түлшний үнийг хөнгөлөх зэрэг арга хэмжээнээс үүдэн төсөвт орж ирэх орлого эрс буурч байна. Улмаар цалин, тэтгэвэр, тэтгэмжээ цаг хугацаанд нь тавих нь өөрөө асуудал үүсгэж байна. энэ нөхцөлд дахин нэг сая төгрөг олгоно гэдэг амаргүй. Тиймээс шинээр томилогдсон Сангийн сайдад энэ тооцоо судалгааг хийж, УИХ-д танилцуул гэдэг үүрэг өгсөн. Хэрэв Засгийн газар бололцоотой гэдэг тооцоо судалгаа гаргаад ирвэл Нийгмийн бодлогын байнгын хороон даргын хувьд дэмжээд явахад асуудалгүй.

Б.Лхам