Монгол Улсад гарч буй эрүүдэн шүүлттэй холбоотой гэмт хэрэг, зөрчлийн талаар ХЭҮК-ийн гишүүн Б.Энхболдтой ярилцлаа.

-ХҮЭК-ийн нэг чиг үүрэг нь эрүүдэн шүүлттэй тэмцэх, түүнээс урьдчилан сэргийлэх шүү дээ. Энэ талаарх гомдол мэдээлэл хэчнээн ирдэг вэ?

-ХЭҮК хүний эрх, эрх чөлөө, эрх нь хязгаарлагдсан хүмүүс буюу хорих байгууллага, цагдан хорих байгууллагад хоригдож байгаа хүмүүсийн эрхийг хамгаалах чиг үүрэгтэй. Энэ хүрээнд нэг асуудал яригддаг нь эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх, ангид байх эрхийн хэрэгжилтийн асуудал юм. ХЭҮК-т сүүлийн дөрвөн жилийн байдлаар эрүүдэн шүүлттэй холбоотой 138 гомдол ирсэн. Энэ гомдлыг бүрэн эрхийнхээ хүрээнд шалгаад гэмт хэргийн шинжтэй байна гэж үзэл АТГ, цагдаагийн байгууллага руу шилжүүлдэг.

Гэвч энэ шилжүүлсэн хэрэг маргаан хэрхэн шийдвэрлэгдсэн, ямар арга хэмжээ авсан талаар хоорондын мэдээлэл солилцох ажиллагаа дутмаг байдаг юм.

Нөгөө талаас ХЭҮК хүний эрх, эрх чөлөө зөрчигдсөн асуудалд хяналт тавиад ажиллаж байгаа боловч Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явцад хөндлөнгөөс оролцохыг хориглосон заалттай бадаг. Энэ хүрээнд иргэд, хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцож байгаа оролцогчид ХЭҮК-ыг мөрдөн байцаах, шүүн таслах ажиллагаанд шууд оролцож бидний эрхийг хамгаалаач ээ гэдэг маш олон хүсэлт ирдэг. Энэ талаарх асуудлыг хэрхэн шийдвэрлэж судлах боломжтой байна вэ гэдэг талаар өнгөрсөн баасан гарагт Төрийн ордонд болсон Шүүх эрх мэдэл, хууль сахиулах алба хаагчдын үндэсний чуулга дээр санал гаргаж дэвшүүлсэн.

Тодруулбал, Хүний эрхийн дээд комиссарын газар, НҮБ-ын гишүүн улс орнуудаас Монгол Улсад эрүүдэн шүүхийг мөрдөн шалгадаг хараат бус байгууллагыг байгуулах ёстой гэдэг зөвлөмж өгдөг юм. Уг нь Прокурорын дэргэдэх Мөрдөн байцаах алба эрүүдэн шүүлттэй холбоотой хэргийг шална шийдвэрлэдэг байсан ч энэ тогтолцоог татан буулгаж АТГ болон цагдаагийн байгууллага харьяалан шалгадаг болсон. Энэ асуудлыг засаж залруулахгүйгээр эрүүдэн шүүлтийн эсрэг тэмцэх, түүнээс урьдчилан сэргийлэхэд ахиц гарахгүй гэсэн зөвлөмжийг өгсөн байдаг.

-Өнгөрсөн дөрвөн жилд гарсан эрүүдэн шүүлттэй холбоотой тоон үзүүлэлтээс хэд нь шүүхээр шийдвэрлэгдсэн бол?

-Энэ гомдол мэдээллийг хүлээж аваад бүрэн эрхийнхээ хүрээнд шалгана. Гэмт хэргийн шинжтэй бол холбогдох байгууллага руу шилжүүлэг. Гэвч сүүлийн дөрвөн жилийн статистик мэдээнээс харахад зөвхөн ХЭҮК-т бүртгэгдсэн эрүүдэн шүүлттэй холбоотой 138 хэргийн дөрвөн хувь нь л шүүхээр шийдвэрлэгдэж байна. Өөрөөр хэлбэл, жилд дунджаар 1-2 гэмт хэрэг л шийдвэрлэгдэж байна гэсэн үзүүлэлт гарч байгаа юм. Энэ нь бодитой тоон үзүүлэлт үү, уг төрлийн гэмт хэрэг яагаад бага түвшинд шийдэгдэж байна гэдгийг үр нөлөөтэй хянах, хараат бусаар шалгах тогтолцоотой зайлшгүй шаардлагатай байгааг дээрх тоон үзүүлэлт харуулж байгаа юм.

Нөгөөтээгүүр, төрийн тусгай алба хаагчдыг төрийн тусгай алба хаагчид нь өөрсдөө шалгаж байгаа нь зарим тохиолдолд хэргийг нуун дарагдуулах, шударгаар шалгаж чадахгүй байна гэдэг шүүмжлэлийг олон нийтээс өгч байгаа.

-Иргэн эрүү шүүлт хүлээгээд хилсээр ял хүлээлээ гэж бодъё. Энэ талаар шүүх бүрэлдэхүүнд асуудлыг гаргаж тавих тодорхой хугацаатай. Шүүх бүрэлдэхүүн авч хэлэлцээгүй энэ үед ХЭҮК хэрхэн ажилладаг вэ. Ийм төрлийн гомдол, мэдээлэл ирдэг үү?

-Ийм төрлийн гомдол ирдэг. Гэхдээ мөн л хуулиараа хязгаарлалттай. Шүүхээр шийдвэрлэгдсэн хэргийг ХЭҮК хянахгүй гэсэн агуулгатай хуулийг заалт бий. Ийм заалттай гээд хэргийг буцаахгүй. Мэдээж гомдлыг хүлээж аваад бүрэн эрхийнхээ хүрээнд шалгана. Улмаар шинээр илэрсэн нөхцөл байдал байвал тухайн хэргийг дахин мөрдөн шалгах эрх зүйн зохицуулалт байдаг.

Одоогоор ХЭҮК-т ирсэн өргөдөл, гомдлыг шалгаж шинээр илэрсэн нөхцөл байдлыг илрүүлээд хэргийг дахин задалсан тохиолдол гараагүй байна. Харин иргэдийн мэдэж байгаагаар С.Зориг агсны амь насыг бүрэлгэсэн хэрэгт сэжиглэгдэж байгаа хүмүүст мөрдөн шалгах ажиллагаа явуулахдаа эрүүдэн шүүж хэрэг хүлээлгэсэн байж болзошгүй асуудлаар хэргийг мөрдөн шалгах ажиллагаанд буцаасан байдаг.

Ийм төрлийн гэмт хэргийг гаргахгүй байхын тулд мөрдөн шалгах ажиллагаанд эрүүдэн шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх, бие даасан мөрдөн шалгах байгууллага бий болгох шаардлагатай.

ХЭҮК ч энэ талаар саналыг байнга илэрхийлж байгаа.

-ХЗДХ-ий сайд Т.Чимгээ нарын шүүхээс гэм буруугүйд тооцсон мэт ойлголтыг цахим хуудсаараа дамжуулан олон нийтэд түгээсэн. Нотлох баримтыг үндэслэлгүй болгох нь тухайн хүнийг эрүүгийн хариуцлагаас чөлөөлөх үндэслэл болох уу?

-Үгүй. Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хуульд нотлох баримтыг хуулийн дагуу цуглуулна гэсэн зарчим бий. Хууль бус аргаар цуглуулж, нотлох ажиллагаа хийж хэрэг хүлээлгэсэн бол тухайн нотлох баримтыг хүчингүй болгоно гэсэн зохицуулалт юм. Тиймээс мөрдөн шалгах ажиллагааг шинээр эхэлж, хуулийн дагуу хүний эрхийг зөрчихгүйгээр нотлох юм.

ХЭҮК-оос ямар ч тохиолдолд эрүүдэн шүүлтийг хүлээн зөвшөөрөхгүй. Нотлох баримтыг ямар ч тохиолдолд хуулийн дагуу олох ёстой гэсэн байр суурьтай байгаа.

-Хүний эрхийг хамгаалагчийн эрх зүйн байдлын тухай хуулийг өнгөрсөн хаврын чуулганаар баталсан. Хууль эрх зүйн орчныг нь бүрдүүлж өгөөд байхад ХЭҮК хангалттай ажиллаж чадахгүй байна гэж гишүүд шүүмжилж байсан. Ялангуяа цар тахлын үед хүний эрхийг зөрчих тохиолдол өдөр тутам гарч байна гэдэг шүүмжлэл бий?

-ХЭҮК хуульд заасан чиг үүргийнхээ хүрээнд 24 цагаар тасралтгүй ажиллаж байна. Цар тахалтай холбоотойгоор хүний эрхийн зөрчил маш их гарсан. Үүн дээр ХЭҮК анхааралтай ажиллаж, хүний эрхийг хэрхэн зөрчив, яаж ажиллах ёстой байсан, цаашид ямар арга хэмжээ авах ёстой талаар дүгнэлт, дүн шинжилгээ хийгээд 2021 оны гуравдугаар сарын 31-ний өдөр УИХ-д өргөн барьдаг Хүний эрх, эрх чөлөөний илтгэлийг “Хүний эрх ба цар тахал” сэдвээр бичиж өргөн барьж, хэлэлцүүлсэн. Үүнтэй холбоотойгоор УИХ-аас Засгийн газарт хүний эрх, эрх чөлөөг хангаж, хамгаалах талаар тодорхой чиглэл өгсөн шийдвэрийг гаргасан.

Нөгөөтээгүүр, хүний эрх, эрх чөлөөг дээдлэх нь төрийн байгууллагын үндсэн зарчим гэж Үндсэн хуульд заасан. Тэгэхээр Монгол Улсад ажиллаж байгаа бүх төрийн байгууллага хүний эрх чөлөөг хүндэтгэж, хамгаалах ёстой. Энэ үйл ажиллагаа хэр зэрэг байна вэ гэдгийг ХЭҮК хяналт тавьдаг чиг үүрэгтэй. Тиймээс энэ хүрээнд УОК, Засгийн газарт нийт 40 гаруй шаардлага, зөвлөмж, саналуудыг хүргүүлж хэрэгжилтийг нь хангуулан ажиллаж байгаа.

Б.Лхам