Сайн мэдээ:Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулж чадвал холимог тогтолцооны хаалгыг нээнэ

Нөхөн сонгуулийн хоёр ч тойрог дээр дахин санал хураалт болсны дараа Ардын намын генсек Д.Амарбаясгалангийн хэлсэн нэг үг байдаг юм. Түүний хэлсэн, “Сонгогчдын сонгуулийн оролцоог нэмэгдүүлэх, улс төрийн намуудыг чадваржуулахад тогтолцооны шинэчлэл хэрэгтэй гэдгийг нөхөн сонгууль харууллаа. Иймээс улс төрийн намуудын шинэчлэл хийж, Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийн дагуу намуудыг цаг зуурын шинжтэй популист үйл ажиллагаа явуулдаг бус, алсын хараатай улс орны хөгжлийн бодлогыг боловсруулж өрсөлддөг, нийгмийн өмнө үүрэг хариуцлага хүлээж, санхүүжилтээ ил тод тайлагнадаг бодлогын намуудыг бий болгох ёстой” гэснээс хоёр санаа уншигддаг.

Нэгдүгээрт, МАН Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах юм байна,

Хоёрдугаарт, энэ нь сонгуулийн тогтолцооны тухай байх нь ээ гэдэг санаанууд. Үүнийг цааш нь задалбал, МАН-ын генсекийн хэлсэн популист амлалтуудыг хална гэдэг бол дараагийн сонгуульд пропорционал тогтолцоог ашиглана аа л гэсэн үг. Яагаад гэвэл одоогийн Сонгуулийн тухай хуульд байгаа жижиг мажоритари тогтолцооны үед популист амлалтуудыг халах ямар ч боломж байдаггүй. Сонгуулийн ийм тогтолцооны үед “Дарга хаанаас төрнө, зам тийшээ тавигдана” гэсэн зарчим л үйлчилдэг.  

Хэнтий аймагт нийт төсвийн арван хувийг хуваарилчихлаа гээд шуугиад байгаа нь ердөө л тогтолцооны л үр дагавар. Дундговиос Ерөнхий сайд, эрх баригч намын дарга төрвөл Дундговь руу л төсвийн хамаг хөрөнгө оруулалт урсана гэсэн үг. Энэ бол мажоритар тогтолцооны хамгийн том алдаа, сул тал нь. Эрх баригч нам үүнээс татгалзаж сонгуулийн пропорционал тогтолцоог оруулж ирэх гэж байгаа бол энэ нь МАН УИХ-д 65-уулаа байх үедээ шийдэх хамгийн том гавьяа байж ч мэдэх юм.

Гэхдээ сонгуулийн энэ тогтолцоог Сонгуулийн тухай хуульд оруулахын тулд эхлээд заавал Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах шаардлагатай болно. Учир нь, Үндсэн хуулийн Цэц 2016 оны дөрөвдүгээр сарын 22-ны өдрийн дүгнэлт Хувь тэнцүүлсэн буюу пропорционал тогтолцоо нь Монгол Улсын Үндсэн хуулийн холбогдох заалтуудыг зөрчсөн гэж гарсан юм.

2015 онд баталсан Сонгуулийн тухай хуульд “УИХ-ын 48-аас илүүгүй гишүүнийг олонхийн сонгуулиар, 28-аас илүүгүй гишүүнийг хувь тэнцүүлэх сонгуулиар тус тус сонгоно” гэж заасныг Үндсэн хуулийн Хориннэгдүгээр зүйлийн 2 дахь хэсэгт “Улсын Их Хурлын гишүүнийг Монгол Улсын сонгуулийн эрх бүхий иргэд... шууд.... сонгоно”, Хорин нэгдүгээр зүйлийн 3 дахь хэсэгт “Улсын Их Хурлын гишүүнээр Монгол Улсын хорин таван нас хүрсэн, сонгуулийн эрх бүхий иргэнийг сонгоно” гэснийг зөрчсөн байна гэж Үндсэн хуулийн Цэц дүгнэлт гаргасан. Ингэснээр 2012 онд хэрэглэсэн сонгуулийн холимог тогтолцоог 2016 оны УИХ-ын сонгуульд хэрэглэх боломжгүй болсон юм. Сонгуулийн холимог тогтолцоо буюу хувь тэнцүүлсэн системийн элемент нь Үндсэн хууль зөрчиж байгаа учир МАН-ын генсек буюу МАН популист амлалтуудад “Баяртай” гэхийн тулд эхлээд заавал Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулах шаардлагатай тулгарч байгаа юм.

УИХ-ын гишүүн бүр тойрогтоо дөрвөн тэрбум төгрөг хуваарилах төсвийг хэлэлцэж байгаа энэ үед харахад Үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг хийж хувь тэнцүүлсэн сонгуульд “хаалга нээж өгөх” нь хамгийн оновчтой шийдвэр ч байж мэдэх юм.

Муу мэдээ:Давхар дээл өмсөх УИХ-ын гишүүдийн санаархал

Үндсэн хуулийн ийм өөрчлөлттэй хамт ердөө хоёрхон жилийн өмнө эцэг хуульд суулгаж өгсөн “давхар дээл”-ний асуудлыг МАН оруулж ирж магадгүй байгаа. Анзаарсан бол Ардын намын гишүүд давхар дээлтэй сайдын тоо хэтэрхий бага байгаа талаар, энэ нь хүчгүй, сул сайд нараар Засгийн газар бүрдэх нөхцөл болж байгаа тухай ойрын саруудад сөхөх болсон.

Өөрөөр хэлбэл, 2019 оны арваннэгдүгээр сард баталсан Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтөөр Ерөнхий сайд болон Засгийн газрын дөрвөөс илүүгүй гишүүн УИХ-ын гишүүний албан тушаалыг хавсарч болно гэж заасныг дахин өөрчлөх санаархал УИХ дахь МАН-ын гишүүдэд байгаа.

2020 оны тавдугаар сарын 25-наас мөрдөж эхэлсэн Үндсэн хуулийн энэ өөрчлөлтийг дахин өөрчлөхийн тулд МАН-ынханд нэгэн саад тулгарч байгаа нь гавьяат хууль Б.Чимэд агсан нарын боловсруулан батлуулсан Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах журмын тухай хууль юм. Энэ хуульд Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулсан бол найман жилийн дотор уг асуудлаар нэмэлт өөрчлөлт оруулахыг хориглодог. Өөрөөр хэлбэл Засгийн газарт Ерөнхий сайдаас гадна дөрөв хүртэлх сайд нь УИХ-ын гишүүнээр давхар ажиллаж болох Үндсэн хуулийн заалтыг 2028 оны тавдугаар сарын 25 хүртэл хөндөж огт болохгүй гэсэн үг. Гэсэн ч эрх баригч намынхан энэ хуульд өөрчлөлт оруулсны дараа Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийн төслийг өргөн барьж магадгүй байгаа юм. Учир нь, УИХ дахь МАН-ын бүлгийн одоогийн сайдаар ажиллаж байгаа таваас бусад нь буюу 60 нь давхар дээл өмсөх туйлын хүслээ дарж ядан яваа.

Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах журмын тухай хуулиас...

3.3 Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулсан бол уг нэмэлт , өөрчлөлт хүчин төгөлдөр болсон өдрөөс хойш найман жилийн дотор уг асуудлаар нэмэлт, өөрчлөлт дахин оруулахыг хориглоно.

11.2 Улсын Их Хурал төслийг хүлээн авсан өдрөөс хойш нэг сарын дотор чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцэж эхэлнэ.

11.3.1 Үндсэн хуулийн Жаран есдүгээр зүйлийн 1 дэх хэсэгт зааснаар Улсын Их Хурлын нийт\76\ гишүүний дөрөвний гурав \57\-аас доошгүйн ирцтэй бол түүнийг Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийг авч хэлэлцэхэд хүчин төгөлдөр гэж үзнэ.

11.3.6 хэлэлцүүлгийг тасралтгүй явуулна. Төслийг чуулган нэгэнт хэлэлцэж эхэлсэн бол эцсийн шийдвэр гартал Улсын Их Хурал өөр асуудал хэлэлцэхгүй.

О.Балдан-Очир