Улс, аймаг, сумдын баяр наадмын шил шилээ даран болж буй энэ цаг үед үндэсний бөхтэй холбоотой нэг асуудал хөндөхгүй бол болохгүй нь ээ... Аливаа нэг сумын баяр наадам, нутгийн ойн барилдаанд заавал тэр нутгийн бөх түрүүлдэг заншил тогтоод удав. 

Өчигдөр болсон Төв аймгийн Баянчандмань сумын түүхт 90-н жилийн ойн барилдаанд Улсын харцага Э.Ууганбаяр түрүүлж, улсын заан Д.Хүдэрбулга үзүүрлэв. Наад захын жишээ энэ. Улсын харцага Э.Ууганбаяр бол Баянчандмань сумын уугуул бөх. Тэр өнөө жилийн баяр наадамд зодоглоогүй. Гэвч энэ жилийн наадамд зургаа давж, заан цолын даваанд унасан Улсын заан Д.Хүдэрбулыг хаяж түрүүлэв. Чансаатай том л барилдаан боллоо. Энэ наадамд Улсын дархан аваргын хүү шинэхэн аймгийн начин Ө.Пэрэнлэйжамц дөрвийн даваанд Улсын арслан Э.Батмагнайг хаяж харагдсан. 

Э.Ууганбаярын хувьд өнөө жил гэмтэлтэй гэх шалтгаанаар зодоглоогүй сураг байлаа. Гэхдээ тэр энэ жилийн Багануур дүүргийн баяр наадамд хүч үзэж дөрөв даваад, тавын даваад Говь-Алтай аймгийн сумын заан Ж.Чимэддорж гэх 2004 онд төрсөн залууд унасан. Ж.Чимэддорж яван явсаар Аймгийн заан цолонд хүрчээ. Э.Ууганбаяр харцага ийм л сайн байсан юм бол өнөө жилийн баяр наадамд зодоглож цолоо ахиулах, батлах боломжтой байсан юм биш үү дээ!

Д.Хүдэрбулга заан найздаа нутгийнх нь ойд найр тавьж байгаа нь тэрүүхэндээ бахдах хэрэг байж болох ч томоор харвал найраа хийж, аз ёндоогоо гээж байгаа л үйлдэл. Төв аймгийнхаа түүхт 100 жилийн ойгоор өөрийг нь Улсын начин болгож өгсөн Б.Батмөнх ах нь гуйгаад байхад шударга барилдан түрүүлж, нутгийнхныхаа ундуйг хүргэж байсан Хүдрээ заан өчигдөр яагаад шударга бус барилдав. Тэр айв уу, хаширав уу?

Хуучин цагийг бодоход бөхийн өргөөнд харьцангуй олон барилдаан болдог болчихсон. Аливаа нэг сумын ой зун нь болох гэж байгаа нь бол угтуулаад хавар, өвөл нь хандив цуглуулах зорилгоор "тухайн сумын алдартай бөхийн нэрэмжит сумын ойд зориулсан 128 бөх" барилддаг болоод удаж байгаа.

Уг барилдаануудад ихэвчлэн тэр сумын, тэр нутгийн бөх түрүүлээд байдаг. Үнэхээр сайн болоод түрүүлж байгаа юу, эсвэл тэр өдөр нутаг ус нь ивээдэг юм болов уу?

2023 онд болсон Архангай аймгийн Хотонт сумын 100 жилийн ойд зориулсан, Ах дүү гурван цолтны нэрэмжит барилдаан тус нутгийн бөх, өнөө жил харцага цолны болзол хангасан Э.Мөнхжаргал түрүүлсэн. 2022 онд Өвөрхангай аймгийн Баян-Өндөр сумын харьяат, Монгол улсын гавьяат дасгалжуулагч, улсын арслан Бандийн Ганбаатарын нэрэмжит барилдаанд бас л нутгийн бөх Улсын харцага Х.Гантулга түрүүлсэн. 2024 онд Булган аймгийн Дашинчилэн сумын 100 жилийн ойд зориулсан, улсын заан Дэндэвийн Амгаагийн нэрэмжит барилдаанд бас л Булганы Б.Түмэндэмбэрэл начин түрүүлсэн. Санаанд бууж байгаа гурван жишээнүүдээс дээр дурдав. 

П.Сүхбат зааны нэрэмжит барилдаанд Аймгийн арслан М.Баасанжав Улсын арслан Э.Батмагнайд найр тавилгүй шударга барилдаад хаяж болдгийг бид харсан шүү дээ. 

Ойн барилдаан гэдэг тухайн нутгийн бөхийг заавал түрүүлэх ёстой гэсэн үг биш. Тэр бол тухайн нутагт төрсөн бөхчүүдээ хүндэтгэж, амжилтыг нь дурсах баяр болохоос биш, түрүүг нь урьдчилан “захиалдаг” ёслол биш. Нутгийнхаа ойн барилдаанд нутгийн бөх түрүүлбэл сайхан л хэрэг. Гэхдээ түрүүг нутаг ус, нэр хүнд, зохион байгуулагчдын хүсэл зоригоор бус, дэвжээн дээрх хүч, ур чадвар, шударга өрсөлдөөнөөр шийдэх учиртай.

Хэрэв ойн барилдаан бүрд “манай нутгийн бөх түрүүлэх ёстой” гэсэн бичигдээгүй хууль үйлчилдэг бол энэ нь бөхийн спортын нэр хүндэд сэв суулгана. Бөхийн барилдаан бол хэн нэгний баярыг чимэх жүжиг биш, шударга өрсөлдөөн байх ёстойд утга учир нь байсаар ирсэн. Төрсөн нутаг нь бөхөд урам өгч болно. Харин түрүүлэх эрхийг нь урьдчилан өгч болохгүй. Нутаг нь дэмжигч байж болно, ялагчийг тодорхойлогч биш.

МОНГОЛ БӨХИЙН АРИУН ЁС ЖАЯГ, ЭРТНЭЭС ӨВЛӨГДӨЖ ИРСЭН ҮНЭН ШУДАРГА БАРИЛДАХ ЗАРЧИМ ИЙМ ЖИЖИГХЭН ЗҮЙЛСЭЭС ЭХЭЛНЭ ГЭДГИЙГ НИЙТ БӨХЧҮҮД, АРД ОЛОН БОДОЛЦОХ ЦАГ БОЛЖЭЭ. НЭГЭНДЭЭ НАЙР ТАВЬДАГ, НЭГНЭЭСЭЭ ГУЙДАГ, ГУЯДАЖ АВДАГГҮЙ БӨХ БАЙСНААС БАРИЛДАХАА БОЛЬСОН НЬ ДЭЭР БИЗ ЭЭ.

Л.Баяр