МҮХАҮТ-ын дарга С.Дэмбэрэл ИЗ-НН-д гэнэт элссэн нь өнгөрсөн долоо хоногийн үнэхээр гэнэтийн үйл явдлын нэг байлаа. “Танхимын” хэмээх хочтой шахуу болсон энэ хүн яагаад, яаж, яах гэж ийн “гэнэдүүлсэн” тухайгаа ярив.

-Та бол бизнесийнхний нэрийн хуудас болсон хүн. Гэнэт яагаад намын гишүүн болж, улс төр сонирхоод эхлэв. Эсвэл бизнест тань улс төрийн хамгаалалт хэрэгтэй болов уу?

-Бизнесийнхний нүүр царай болсон гэж дүгнэсэнд баярлалаа. Ямар ч гэсэн хувийн хэвшлийг төлөөлж арваад жил ажиллалаа. Харин сая Дэмбэрэл гэдэг хувь хүний хувьд үзэл бодлоо дагаж намд элслээ.

МҮХАҮТ-ын дарга С.Дэмбэрэл ИЗ-НН-д гэнэт элссэн нь өнгөрсөн долоо хоногийн үнэхээр гэнэтийн үйл явдлын нэг байлаа. “Танхимын” хэмээх хочтой шахуу болсон энэ хүн яагаад, яаж, яах гэж ийн “гэнэдүүлсэн” тухайгаа ярив.

-Та бол бизнесийнхний нэрийн хуудас болсон хүн. Гэнэт яагаад намын гишүүн болж, улс төр сонирхоод эхлэв. Эсвэл бизнест тань улс төрийн хамгаалалт хэрэгтэй болов уу?

-Бизнесийнхний нүүр царай болсон гэж дүгнэсэнд баярлалаа. Ямар ч гэсэн хувийн хэвшлийг төлөөлж арваад жил ажиллалаа. Харин сая Дэмбэрэл гэдэг хувь хүний хувьд үзэл бодлоо дагаж намд элслээ.

-Гэхдээ яагаад заавал ИЗ-НН гэж?

-1990 онд либералчлах, либерал үзлийг анх Монгол улсад дэлгэрүүлж байсан цөөхөн хүний нэг нь би. Тухайн үед МҮДН-ын суурь болж байсан Үндэсний шинэ дэвшилтэт холбоо, либерал үзлийг сурталчилдаг эдийн засагчдын клубын анхны гишүүн байсан. Би хувь хүнийхээ хувьд либерал үзлийг баримталдаг. Энэ нь хувь хүнд эдийн засгийн болон улс төрийн эрх чөлөөг дээд зэргзэр хангаж өгөх, харин төр эдийн засагт хязгаарлагдмал бөгөөд үр ашигтай оролцох явдал юм. Энэ үзэл бодлоо дагаж би ИЗ-НН-д элссэн. Саяхан Лондон хотноо болсон либерал интернационал чуулганаас албан ёсны гишүүнчлэлээ авсан, хэвлэлийнхэн та бүхний тодорхойлж бичдэгчлэн энэ жижиг намыг сонголоо. Ер нь ИЗ-НН нийгэмд дэвшил хийчихсэн нам. Хамгийн түрүүнд намын хатуу гишүүнчлэлээс татгалзъя гэж дуугарсан, мөн дэмжигч гишүүдийнхээ статусыг анх удаа албажуулсан.Одоо дарга нар нь намын хатуу гишүүнчлэлгүй болгохоор хууль санаачлаад явж байна. Дээр нь нэгэнт дэлхий дахины хандлага болчихсон ногоон үзэл баримтлалыг ярьж, хэрэгжүүлдэг. Өнөөдөр Монголын эдийн засаг 17-20 хувийн өсөлттэй байхад яагаад хүн амын 50 хувь нь ядуу байна яагаад хүн амд нь таван төрлийн өвчин зонхилж, уул ус татарч, цөлжилт хурдацтай яваад байна гэж санаа зовдог учраас дуу хоолойгоо нэгтгэхийн тулд ийм шийдвэр гаргасан.

-Мэдээж та ИЗ-НН-д орохдоо сул гишүүн байхаар тооцоогүй байх. Яваандаа энэ намын дарга болох уу?

-Би үүнийг урьдчилж хэлж мэдэхгүй шүү дээ. Намын гишүүдийн шийдэх асуудал. Улс төрийн хувьд би дөнгөж нэгдүгээр ангид орж байна.

-Тэгвэл эхний ээлжинд УИХ-д нэр дэвших санаатай байгаа юм байна, тийм үү?

-УИХ-д нэр дэвших асуудлыг ИЗ-НН-ын нийт гишүүдийн хурал шийддэг юм. Дэмбэрэл гэдэг хүнд итгээд та нэрээ дэвшүүлээч гэвэл би татгалзахгүй. Эдийн засаг, улс төрийн эрх чөлөөг дээдэлсэн, хүмүүс нь өөрөө өөрсдийнхөө амьдралыг өөд татахад төр тэгш боломжоор хангаж өгдөг хөгжлийн загварыг иргэд хүсч байна. Ийм бодлогыгхэрэгжүүлэх, Монголын бизнесийн, жижиг, дунд үйлдвэрлэгчдийн эрх ашгийг төлөөлөх туршлага хуримтлуулсан гэж өөрийгөө үзэж байгаа. Хувийн хэвшлийнхний жаргал, зовлонг мэдэрдэг хүний хувьд засаглалд, баялаг бүтээгчдийн дуу хоолойг маш тодорхой дамжуулах чадвар надад бий. Тэгээд ч төлөвлөж байгаа зүйлээ улс төрд орж байж гүйцэлдүүлэх боломжтой. Би болсон болоогүй бизнесийн реформ, төр хувийн хэвшлийн түншлэл гэж яриад нэмэр алга. Төрд бизнесийн дуу хоолойг хүргэх амаргүй юм байна. Төрд зах зээлийг ойлгодог, эдийн засгийг зөв замаар хөтлөх олон хүн хэрэгтэй. Тэдэнтэй хамтран ажиллаж, хэтэрхий данхайсан төрийг хязгаарлах зорилгоор улс төрд орлоо. Тэгээд ч ард иргэд нь зүгээр суугаад мөнгө авдаг, ямар ч хөрөнгө оруулалт хийгээгүй мөртлөө бүгд хувьцаа эзэмшигч боллоо. Ийм нийгэм бүтээгээд, түүнийгээ зөв зам гэж бодоод байна. Би эдийн засагч хүн, Монгол улсын иргэний хувьд энэ гажгийг хөндлөнгөөс зүгээр хараад суумааргүй байна.

-Харин ч хөндлөнгөөс хараад явах нь дээр байсан юм биш үү. Улс төр хамгийн бохир гэж ярьдаг шүү дээ. Та дунд нь орохоороо тэдний адил болчих байх даа?

-Хийнэ, бүтээнэ өөрчилнө гэж орчихоод бусад улстөрчдийн адил болчихоод байгаа нь өнөөдрийн эмгэнэл байхгүй юу. Гэхдээ яагаад цэвэр улс төр байж болохгүй гэж. Дэлхийн улс оронд ганц үг хэлсэнийхээ төлөө огцордог улстөрч олон байна шүү дээ. Ер нь ардчиллыг хөгжүүлье гэвэл улс төр нь цэвэр байх ёстой. Бохир байвал Монголд ардчилал хэзээ ч хөгжихгүй. Өнгөрсөн 20 жил улс төр бохирдож, ард иргэд нь төрдөө итгэхээ больж. Хүнийг биологийн амьтан талаас нь биш, хөгжил талаас нь харах улстөрчидтэй болмоор байна. УИХ бол мэдлэг, туршлага бүхий хүмүүсийн өрсөлдөөний талбар байх ёстой. Өнөөдрийнх шиг тендер хувааж иддэг, өөрийн атгаг санаагаа гүйцэлдүүлэхийн тулд дэвшдэг хэвээр байвал улс төр 2012 оноос хойш улам бохир болно. Энэ муу муухайг цэвэрлэхийн тулд хамтран зүтгэж чадна гэж бодоод би ИЗ-НН-ыг сонгосон. Гэхдээ ард иргэд улс төрийг бохир гэж харахаасаа илүү зөв хүнээ сонгож гаргах нь чухал. Гаднынхан Монгол улсад дэндүү их анхаарал хандуулж байна. Энэ нь хоёр талтай, эхнийх нь сайныг хүсч байгаа л байх, нөгөөх нь Монголыг залгих гэж улайраад байна. Тэгэхээр хүн бүхэн сонор сэрэмжтэй байж, эрүүл шийдвэр гаргах хүнийг УИХ-д олноор нь гаргах хэрэгтэй.

-Танд АН, МАН-ынхан намдаа элсээч гэсэн санал тавьсан уу?

-2008 оны сонгуулийн үед санал ирсэн. Би маш тодорхой "үгүй" гэж хариулж байсан. Хувь хүнийхээ хувьд би бусад намын дарга нартай найз. Гэлээ гэхдээ "Би танай намд оръё, надад тийм юм өгчих" гэж суудал бөглөөд суухыг хүсээгүй. Найз бол найз, харин үзэл бодол минь тусдаа. Тиймээс л өөртөө урам зориг өгч, хүмүүсийн зөвлөгөөг дагаад энэ намд элссэн. Би 2005 онд нэг ярилцлагадаа "Намд элсвэл ИЗН-д л орно. Гэхдээ би улс төрд орохгүй байх аа" гэж хэлж байсан. Цаг цагаараа байдаггүй юм байна. ИЗ-НН-ыг л сонгочихлоо.

-Магадгүй та удахгүй танхимаа орхих юм шиг байна. Танхимыг ямар хүн удирдаасай гэж хүсч байна вэ?

-Танхимыг хэзээ нэгэн цагт орхиж таарна. Би сая сонгогдсон, 2014 онд ажлаа өгнө. Одоо байгаа төвшнөөс буулгачихгүй, бусдын төлөө үнэн санаанаасаа ажиллах хүн хэрэгтэй. Бас туршлагатай, олон мянган бизнесийнхнийг төлөөлж чадах хүн байгаасай.

-Таны суудал ч бас нэлээд өрсөлдөөний талбар болдог шүү дээ.

-Эрүүл өрсөлдөөн хаа ч хэрэгтэй.

-Та хувийн бизнестэй юү?

-Хувийн бизнес хийдэггүй. Намайг энд тэнд бизнес хийгээд явж байхыг хүмүүс хараагүй байх. Яагаад гэвэл байхгүй учраас. Харин хамаатан садан, дүү нар бизнес эрхэлдэг. Би зөвлөгөө өгөх маягаар тусалдаг.

-Таны дүү С.Ганболд Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэрийг удирдаж байсан. Энэ ажилд очиход ч ард нь С.Дэмбэрэл байгаа учраас дарга боллоо гэх зэргээр байнга холбодог?

-Ард нь үнэхээр Дэмбэрэл байгаа л юм чинь, тэгж хардах нь аргагүй л дээ. Би дүүдээ туслахгүй бол ах гэж явах хэрэг байна уу. Буруу, зөв ч байсан, гэр бүлийнхэн бие биеийнхээ л төлөө явдаг шүү дээ. С.Ганболдын хувьд орчин үеийн сайн бизнесмэн залуу. Маш овсгоотой, ухаалаг, нийгэм рүү хандсан үйл ажиллагаа явуулж чаддаг. Тухайн үедээ уналтад орж, өрөнд баригдсан улсын үйлдвэрийн газрыг хүлээн авч, хэдэн тэрбумын өрнөөс нь салгаж хөл дээр нь босгож өгөөд төрөөс одон авч байсан хүн шүү дээ. Улсын үйлдвэрийн газар удирдаж байгаа хүнд янз бүрийн шахаа заавал ирдэг. Тэр шахааг огт цэвэрхэн тойроод гарчихна гэж байхгүй. Тэгэхээр С.Ганболд ажлаа сайн хийсэн, төр үнэлсэн. Гэтэл Авлигатай тэмцэх газарт дуудаад байдаг юм. Төр өөрөө төрийн өмч гэж бий болгочихоод түүндээ хяналт тавьж, сайн менежмент хийхгүй болохоор тэнд очсон хүн нь муу болж харагддаг. Хувийн компанийнхан яагаад сайн явдаг юм бэ. Ерөөсөө төр бүх өмчөө хувьчлах хэрэгтэй. Төрийн оролцоо байгаа цагт хувийн хэвшил шиг өөрийнхөө төлөө ажилладаггүй байхгүй юу. Үүнийг сайн ойлгосон бусад улс төрийн өмчөө хувьчилдаг. Миний дүүгийн хувьд одоо хувийн бизнесээ хийгээд явж байгаа. Түүнийг янз бүрээр оролддог шиг байгаа юм. Цаана нь ямар шалтгаан байгааг бүү мэд. Ер нь олон залуус бизнес эрхэлж байна. Тэдэнд бизнесээ хийгээд явах боломжийг л төр олгочих. Авлига руу түлхээд байгаа эдийн засгийн орчноо цэвэрлэх хэрэгтэй шүү дээ.

-Танаас асуулгүй өнгөрч болмооргүй санагдлаа. Төсвийг нэг их наядаар танахгүй бол ирэх жил инфляц 20 хувьд хүрнэ гэж Монголбанкнаас анхааруулж байгаа. Энэ талаар таны бодлыг сонсмоор байна?

-Монгол улсын эдийн засаг хэт халалттай байна. Инфляц өндөр гарах нь гэж яриад л.байгаа юм, Үнэн хэрэгтээ компанийн эздэд эдийн засаг халаад байгаа юм мэдэгдэхгүй л байна шүү дээ. Жишээ нь, манай барилгын салбарынхан ярьж байна лээ. Энэ салбарт эдийн засаг халсан юм алга. Бидэнд мөнгө хэрэгтэй байна гэж байна. Тэгэхээр инфляцийг тодорхойлж байгаа хэлбэр, түүнтэй тэмцэж байгаа арга барил учир дутагдалтай байгаа биз дээ.

-Жишээ нь, юугаараа учир дутагдалтай гэж?

-Тухайлбал, Монголбанк бодлогын хүү нэмэх хэлбэрээр инфляцийг хазаарлах гэж оролдож байна. Ер нь ч ингэж л инфляцийг өсөхөөс сэргийлж ирсэн. Гэтэл бодлогын хүүг нэмлээ гээд инфляц хэзээ хоёр оронтой тооноос салж байсан юм бэ. Сүүлийн жилүүдэд байнга л арав гаруй хувьтай явж ирлээ шүү дээ. Эндээс дүгнэхэд ийм арга хэлбэрээр тэмцэх нь хоцрогдсон гэж ойлгож болно.

-Таныхаар бол инфляцтай яаж тэмцэх ёстой вэ?

-Хэрэглэгч тал руугаа бэлэн мөнгө цутгалгүйгээр үйлдвэрлэгч, бүтээгч талд хөрөнгө оруулалт хийх хэрэгтэй. Ингэж байж эдийн засгийн өсөлт зүй ёсны байж, инфляцийг хазаарлах болно.

М.Алтанцэцэг