Үнэндээ 1990 оны ардчилсан хувьсгал төөрөгдөл байсныг одоогийн Монголын нийгмийн энэ олон гажуудлууд харуулж байна. Үүнээс хамгийн том алдаа нь өнгөрсөн 70 жилд бий болгосон аж үйлдвэрүүдээ өмч хувьчлал нэрээр устгаж  ингэснээр ажилгүйдэл эхэлсэн, дагаад ядуурал газар авсан юм.

Ардчилал эхлэнгүүт хулгай, луйвар, завхайрал газар авч, бүх зүйл нээлттэй болсон. Нээлттэй байна гээд бүх зүйлээ нээнэ гэсэн үг биш байсан ч, нээлттэй байсаар муу муухай бүхэн ороод ирсэн. Бодолтой болгоомжтой нээгээрэй гэж хэн ч бидэнд  хэлж өгөөгүй. Аж үйлдвэрийн иж бүрэн бааз сууриа устгачихаад ганц хөдөө аж ахуйгаар капитализм байгуулах юм шиг бодсон. Нэгэнт үйлдвэрлэлгүй болсон тул бүх зүйлээ гаднаас авах шаардлага бидэнд тулгарсан билээ. 

Гэтэл сүүлийн жилүүдэд манай төр алт, зэс, төмөр, цайр, нүүрс, нефтиэ маш их хэмжээгээр хаа ч байхгүй хямд үнээр унаган байгалиа сүйтгэн байж гадныханд бэлэглээд зогсохгүй, өнөөх гадныхан нь манай хуулинд өөрсдийн стратегиа суулган зарим ордыг бүр татваргүй ашигладаг болсон байна. Оюутолгой, Бороо гоулд, Төв-Заамар, Алтандорнод-Монгол, Дорнод-Матадын газрын тос, Ховд-Хөшөөтийн нүүрс, Сэлэнгэ-Ерөөгийн төмрийн хүдрийн орд, Сүхбаатар-Цайрт минерал зэрэг ордуудыг тоочиж болохоор байна.

20-р зуунд монгол хүний  хүсэл тэмүүлэл нь тусгаар тогтнол, эрх чөлөө, хөгжил цэцэглэл байлаа. Өнөөдөр монгол хүний хүсэл юу байна вэ? Байр, машин, албан тушаал. Эдгээр нь хангагдчихвал хүсэл нь ханачихдаг болж. Яг үнэндээ энэ чинь хүний амьдралын анхдагч хэрэгцээ шүү дээ. Ийм жижиг амбицтай нөхдүүд төрийн эрх мэдлийн бүх шатанд компанижсан намуудаар дамжин хялбархан хүрч, Монголын төрийг үнэгүйдүүлж сууна.

Өнөөдөр дээд боловсролтой худалдагч, дэлгүүр ажиллуулдаг гавъяат, бэлчээргүй малчин, бэртэгчин улстөрчдөөр Монголын нийгэм дүүрлээ.

Хүн амын 50 хувь нь нийслэлдээ бөөгнөрч иргэдийнх нь дөнгөж 5 хувь нь ном уншдаг, 10 хүрэхгүй хувь нь сонин уншдаг, шаардлага хангасан боловсрол эзэмшээгүй, зурагтаар мэдээ үзэх төдийгөөр мэдлэгээ хязгаарласан, гэтэл тэр зурагт, сониныг нь улс төр эдийн засгийн бүлэглэлүүд мэдэлдээ авч, ард түмнээ мэдлэггүй харанхуй бүдүүлэг байлгах бүхий арга хэмжээг авч байдаг ийм улсын дүр зургийг 23 жилийн ардчилсан хөгжил бидэнд харуулж байна.

Одоо харин жижиг дунд үйлдвэрлэлийг хөгжүүлнэ, энэ бол Монголын хөгжлийн гарц гэнэ. Жижиг дунд үйлдвэрлэлээр хөгжсөн нэг ч том гүрэн байхгүй ээ. Үүнийг бид монголчуудыг жижиг дунд  хэмжээнд  нь барьж байх гэсэн гаднын бодлого гэж харж байна. Үүний эсрэгээр дэлхийн томоохон үйлдвэрлэгчид сүүлийн жилүүдэд нэгдэх, үндэстэн дамнасан корпорациуд болох үйл явц эрчээ авч  байгааг  анхаарахгүй байж болохгүй ээ.

Ардчилсан нөхдүүд ардчилал, хөгжил хоёрын ялгааг ойлгосонгүй. Ардчилал бол онол. Ард түмнийг зорилгоо болгон дээдэлсэн идеологи. Харин хөгжил бол өөр ойлголт. (хөгжил гэж юу вэ?)

Эрх баригчдад  ямар ч онол алга. Онолгүй, онол мэдлэггүй хүмүүс юуг ч хийж чадахгүй. Ардчилал өөрөө мэдлэгтэй хүмүүсийг шаарддаг систем. Ардчилсан нийгэмд олонхоороо шийдвэр гаргадаг бол манайд цөөнх нь шийдвэр гаргадаг болоод удаж байна.

Залуу үеийнхний сурах, ажиллах, сайхан амьдрах хүслийг манай төр хангаж чадахгүй байна. Залуучууд сургуулиа төгсгөөд хамгийн түрүүн байртай болох ёстой. Суралцаж гарлаа, одоо нийгэмдээ хөдөлмөрлөх, улс орондоо хийж бүтээх хэрэгтэй учир орон байраар гачигдаж болохгүй. Өнөөдрийнх шиг байрны төлөө насаараа  ажилладаг жижигхэн хүсэлтэй байж таарахгүй. Залуусыг ажлын байраар хангах хэрэгтэй, чадахгүй бол ажилгүйдлийн тэтгэмж өгөх ёстой. Яагаад гэвэл төр ийм л асуудлуудыг шийдэх гэж оршиж байдаг юм.

 МАН-ын Шинэчлэлийн хорооны гишүүн Халтарын Болдмандал