Монголчууд бид хаана ч, хэдийд ч, хэний ч сэтгэлийг гарцаагүй эзэмдэж хөглөх уртын дуу хэмээх уламжлалт урлагтай улс юм. Уртын дууг сонсож суухад бүхий л биеэ уярч хайлам. Иймдээ ч яруу тансаг урлагаараа Монголчууд бид бахархаж хайрлаж, хамгаалж явах нь бидний үүрэг юм. Чухам энэ л эрхэм хүндтэй үүргийг биелүүлж бүр гадныханд сурталчилан таниулж яваа хүн бол уртын дуучин Хонгорзул юм. Тэрээр нобелийн шагнал гардуулах ёслол болон дэлхий хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг уртын дуугаараа нээж байсан юм.

- СУИС-д нэлээд оройтож орсон гэдэг? Энэ талаар яриагаа эхлэх үү?

- Би анх дуучин болно гэж огт боддоггүй байлаа. Харин сэтгүүлч болно  гэж боддог байлаа. Сэтгүүлч болохын тулд эртнээс бэлтгэж байсан ч арван жил төгсдөг жил хүссэн мэргэжлийн маань хуваарь ирээгүй учир шууд өвөө эмээгээ дагаад мал дээр гарчихсан. Хөдөө хурга хонь хариулж явахдаа байдаг чангаараа дуулаад л явна. Миний дуулахыг сонссон хүмүүс манай аав ээжид очоод охиноо дуучин болгооч гэж хэлдэг байсан гэсэн. Харин манай аав ээж, намайг дуучин болоход тийм дуртай байгаагүй юм. Тэгээд хөдөө мал хариулж байгаад Хэнтий аймгийнхаа Хан-Хэнтий чуулгад дуучнаар шалгуулж тэнцссэн. Тэндээс л миний дуучин болох гараа эхэлсэн дээ. Тухайн үед Хан-Хэнтий чуулга шинэ дуучдаа гурван сар цалингүй ажиллуулж ажиглаж хардаг байсан юм. Гэтэл ажилд орсон эхний өдрөөс надад цалин бодож эхэллээ. Намайг дөнгөж ажилд ороод дуулж эхлэх үед Авирмэд багш маань сонсоод материал сайтай юм байна гэж хэлэхгүй юу. Тэгсэн би “Намайг гоё хувцастай” гэж хэллээ гээд хувцас руугаа харж байсан. /инээв/ Тэгээд Хан-Хэнтий чуулгад гурван жил ажиллаад багаггүй туршлага хуримтлуулсан. Тэгээд 1998 онд СУИС-д уртын дуулаачаар элсэж орсон. Миний оюутан цаг хүнд хэцүү шалгуур ихтэй байсан. Гэхдээ тэр саад бэрхшээл намайг их зүйлд сургасан. Амьдралын ухаан гээд л бүхий л зүйлд сургасан даа.


- Жишээ нь хүнд хэцүү ямар шалгуурууд таны өмнө байв?

- Би өөрөө уртын дуучин больё гэж маш их мэрийсэн. Үнэхээр байгаа бүхнээ зориулсан. Эргээд бодоход их хөдөлмөрлөсөн гэж боддог юм. Тухайн үедээ би өөрийгөө хөдөлмөрлөж байна гэж бодоогүй явсан. Яг үнэнийг хэлэхэд автобусны мөнгө ч байхгүй, хоолны ч мөнгөгүй шантарвал шантарахаар үе зөндөө л гарч байсан. Гэхдээ хоолтой хоолгүй мөнгөтэй мөнгөгүй алхаад л хичээлдээ явдаг байлаа. Заримдаа төгөлдөр хуураа түшээд зогсож байхад толгой эргээд зогсож байсан үе байж л байсан. Ер нь бол өнөө маргаашийн өмсөж зүүхээр дутах хоол унд, мөнгө төгрөгөөр дутах гэдэг хэсэгхэн цаг хугацааны зовлон бэрхшээл болохоос биш өмнөө том зорилго тавьчихаад түүнийхээ төлөө хөдөлмөрлөж яваа хүнд бол шалгуур шүү дээ. Бэрхшээлийн өмнө сөгдчих л юм бол аав ээжийнхээ ачийг хариулж чадахгүй юм шиг санагддаг байж билээ. Энүүхэнийг л давчихвал би аав ээжийнхээ ачийг жаахан ч гэсэн хариулж байгаа даа гэж бодон өөрийгөө маш их эрлэж хөдөлмөрлөж байсан. Оюутан байхдаа цаг зав гарвал л уртын дуугаа дуулаад зогсчихдог хүн байлаа.


- Таныг оюутан байхдаа бааранд дуулдаг байсан гэж сонссон?

- Оройн цагаар караоке бааранд дуулдаг байлаа. Орой 6 цагаас 9 цаг хүртэл дуулчихаад тэндээсээ гараад цайны газар аяга угаадаг байлаа. Олон өдөр хангалттай хоол идэлгүй өлөн шахуу хол газар явган алхаад тамирдах үе  ч байлаа. Тэгсэн ч шантралгүйгээр сурахынхаа хажуугаар хоёр газар зэрэг ажил хийгээд амьдралдаа чадлынхаа хэрээр нэмэр болж байсан юм. Заримдаа яаж тэр үеийг туулсан юм бэ гэж боддог. Гэхдээ хүнд амьдралд нухлагдсаар муу муухай болдоггүй, харин ч түүнийхээ хэрээр ухаан тэлж амьдралаас өөрийгөө олж авдаг юм байна лээ.


- Тэр бүгдийг туулж явахад та юу хүсч мөрөөдөж юунд зорьж байсан бэ?

- Манай аав ээж хоёр намайг сургуульд сургахын тулд өвлийн идэр есийн хүйтэнд гэрээ ачаад Хэнтийгээс ирж байлаа. Миний төлөө ингэж л зүтгэж байсан. 1999 онд уртын дуулаачдын тэмцээнд оролцож түрүүлээд 300 мянган төгрөгөөр шагнуулсан юм. Шагналын мөнгөөрөө шинэ хашаа аваад тэгээд айлын хашаанаас нүүж билээ. Үхтэл үр харам гэж ижий аав хоёр маань Хэнтийгээс хүйтэнд гэрээ ачаад ирэхэд нь би дотроо харамсаж л байсан. Ижий аав маань миний сайн сайхны төлөө ингэж тэмцэж байхад би заавал ачийг нь хариулна даа гэж боддог байсан. Тэднийгээ гэх асар их хайр байсан юм шүү. Тэднийхээ л ачийг хариулъя гэж зорьж явсан.

- Та урлагийн ертөнцөд харьцангуй богино хугацаанд олны хүндэтгэлийг хүлээсэн юм шиг санагддаг?

- Хүнд үнэхээр хувь тавилан гэж байдаг юм билээ. Уран бүтээл гэсээр унаж бүдэрч явахад минь гадны томоохон тоглолтын урилга ирсэн. Энэ нь мэдээж намайг ард түмэнд таниулсан. Уртын дуу дуулах гээд яваа нэг иймэрхүү дуучин байдаг юм байна гэдгийг хүмүүст харуулсан л даа. Түүнээс биш од болох гээд өөрийгөө рекламдаад, амбиц хөөгөөд явсан зүйл надад байхгүй. “Би тэр наадамд дуулаад ирсэн, энд ч оролцоод ирсэн” гээд телевиз бүхний үүдийг сахиж суугаагүй. Цаг хугацааныхаа гольдролоор л ард түмэндээ танигдаад явж байна.


- Гадныхан манай ардын урлагийг хэр хүлээж авдаг вэ?

- Монгол гэдэг улс эх орны тухай ярихад ихэнхи газрууд мэдэгдэхүүн их муутай байдаг. Ялангуяа энэ том том гүрнүүдэд бол хятадын Монгол юмуу, Оросын Монгол юмуу гэсэн эгдүүцмээр асуултуудыг асуудаг юм. Энэ бүхнийг няцааж уртын дуугаа сонсгочихоод нээх сайхан цээж тэвхийтэл амьсгаа аваад сууж байх сайхан шүү дээ. Уртын дуу маань өөрөө хүнийг аван хайлах чадвартай. Өөртөө татах соронз шиг ид шидтэй аялгуу байдаг юм. Тэрэндээ ч байдаг юм уу ерөөсөө үгийг нь ойлгоогүй мөртлөө аялгууг нь сонсоод мэлмэрээд байдаг.


- Харин манайханы уртын дууг хүлээж төвшин таны ажигласнаар ямар байна вэ?
- Цаг үе маань өөрчлөгдсөн байна. Ардын урлаг, уртын дуугаа гэсэн хүмүүс их олон болж байна. Тэгэхээр уур амьсгал нааштай байгаа энэ үед уртын дуучид зүгээр сууж болохгүй. Яг намайг энэ төрөлд орж байх үед нийгэм маань хямралтай байсан. Картын бараанд дугаарлаад юун тэр тайзан дээр дуулж байгаа дуучинд мөнгө төлөхтэй байлаа. Харин одоо сайхан болж байна. Сэтгэл өөдрөг байгаа.


- Таныг Норовбанзад гуайн араас гарч ирсэн ганц дуучин гэж ярьцгаадаг юм билээ?

- Норовбанзад гуай бол энэ дэлхий дээр ганцхан. Яг түүн шиг дуулдаг эгэлгүй авьяастан ахиж хэзээ ч төрөхгүй.


- Норовбанзад гуайг “Уяхан замба тивийн наран” дуугаар нь хүмүүс илүү мэднэ? Харин танд брэнд болсон дуу байдаг уу?

- Хамгийн анх би театрынхаа тайзан дээр “Хэрлэнгийн баръяа” гээд уртын дууг дуулж байсан. СУИС-д орж ирэхдээ ч “Хэрлэнгийн баръяа” дуугаа дуулж орж ирсэн. Үнэхээр энэ дууг маань намайг маш олон том том амжилттай зүйлүүдэд хөтөлж аваачсан. Миний амьдралтай салшгүй холбоотой дуу юм.


- Өвөр Монголоос таныг “Ирээч, дуулаач” гээд санал ирж байсан гэдэг?

- Ирсэн. Өвөр Монголоос, Буриадаас ирж байсан. Тэр битгий хэл манай улс оронд удаан хугацаанд суугаад амьдраад, уртын дуугаа заагаач ээ гэсэн санал Европын орноос ирж байлаа. Хамгийн чухал нь би уртын дуу гэдэг энэ сайхан зүйлийг эзэмшсэнийх үлдэх үлдэцтэй, өөрийн гэсэн мөртэй, явсан зам болгон минь цагаан байгаасай л гэж хүсч байна.



- Сүүлийн үед уран бүтээлдээ нэг л анхаарал хандуулахгүй байгаа юм шиг санагдаад байгаа?

- Би хоёр дахь хүүхдээ гаргаад түр амарч байгаад 2 сарын 1-нээс ажилдаа ороод байж байна. Манайх маргааш “Хүрээ хүүхэн” дуулалт жүжгийг тоглох гэж байгаа юм. Түүний бэлтгэл ажилтай байна даа. Улаанбаатар чуулгын уран бүтээлч хүн шүү дээ би чинь. Улаанбаатар хотын нэр нүүр болсон ийм сайхан чуулга байгуулагдахыг сонсоод л орсон. Энэ чуулгад ороод 2008 онд МУГЖ гэдэг хүндтэй цол гавьяаны эзэн болж байсан юм.