УИХ-ын гишүүн Б.Бат-Эрдэнэтэй ой, гол мөрний сав газарт ашигт малтмалын лиценз олгохгүй байх “урт нэртэй” хуулийн талаар ярилцлаа. Тэрбээр УИХ-ын Байгаль орчин, хүнс, хөдөө аж ахуйн байнгын хорооны гишүүн юм.

- Олон жил яригдаж байгаа “урт нэртэй хууль”-ийн явц ямар байна вэ?
- Энэ хууль нь өөрөө нүсэр ажил гэдгийг хүлээн зөвшөөрөх ёстой. Гол мөрний эх, хилийн заагийг тогтоох гэдэг бол маш нүсэр ажил байдаг юм байна. Гэсэн ч бид энэ ажлыг бүрэн хийж дууссан. Гол мөрний эх, ай савыг хамгаалах, ашигт малтмалын зөвшөөрлийг цэгцлэх тухай энэ хуулийг санаачлан боловсруулахад манай иргэний нийгмийн төлөөлөл, судлаалчид тал талаасаа оролцсон. Нэг УИХ-ын бүрэн эрхийн хугацаанд биш 2004 оноос хойш Экологийн ногоон бүсийн хууль гэж санаачлаад УИХ-аар бид хэлэлцүүлж байсан. Үүнийгээ дахиж багцлаад хэрэгжүүлэх гэхээр нэлээд эсэргүүцэлтэй тулгарсан зүйл бий.

- Чухам ямар асуудал байна вэ?
- Олон асуудал байна. Гэхдээ өмнө нь Байгаль орчны яам нь эсэргүүцээд болохгүй, бүтэхгүй гээд суудаг байсан бол өнөөдөр энэ хуулийг дэмжье, баталъя гэж байгаа нь сайн хэрэг.

- Одоогоор хэдэн уул уурхайн компаний лицензийг цуцлахаар байгаа вэ?
- Яг одоогийн тоо баримтаар 1782 давхацсан хайгуулын болон ашиглалтын лиценз бий гэсэн тооцоо байна. Эдгээрээс 311 лиценз нь давхцсан байгаа. Нийт 242 шороон ордын лицензийг цуцлах тухай асуудлыг Засгийн газар хэлэлцэж, шийдвэр гаргах байх.

- Мөнгө төгрөг хаяж байж авсан лицензийг нь цуцална гэхээр эзэд нь эсэргүүцэж байгаа нь мэдээж. Үүнийг яаж зохицуулах вэ?
- Байгаль орчинд учруулсан хохирлыг яаж тооцох журмыг нь гаргаад тооцоолоод ирэхээр зэрэг алтны уул уурхайн компаниуд Монголын төрөөс нөхөн төлбөр нэхээд байсан. Харин одоо бол байгаль орчинд учруулсан хохирлоо тэр компаниуд төлөх болж байгаа юм. Лицензийн давхцалтай аж ахуйнуудыг цуцлаад өөр газар талбай өгч болно. Бас хүн хүч, техник хэрэгсэл, мэргэжлийн хүчийг нь өөр салбар руу шилжүүлж болж байна. Тухайлбал, говийн бүс нутагт өрнөж байгаа уул уурхайн том бүтээн байгуулалт, уул уурхайн ажилд шилжүүлж болно. Таван толгой эсвэл зам барилгын салбарт машин техникийг нь ашиглаж болж байна. Олон зохицуулах арга байна. Энэ хуулийг хэрэгжүүлэхгүйн тулд маш олон хүн ажилгүй болно гэсэн шалтаг хэлээд байгаа. Энэ хүмүүсийн ард олон хүний амьдрал байна гэсэн асуудал тавьдаг. Гэтэл энэ чинь эцсийн дүндээ 200 аж ахуйн нэгжийн асуудал байх уу, 2 сая 700 мянган хүний уух ус, амьдрах орчин, цаашдын хувь заяаны асуудал байх уу гэдэг чухал асуудал болоод ирж байгаа юм.

- Гадны компаниуд их эсэргүүцэх байх даа?
- Гадны энэ том компаниуд сорчлоод ашиглаад байна. Оюутолгой гэхэд 30 жилийн гэрээ хийгээд бүх баялгийг нь 27 жилийн дотор авч, ашигтай ордуудыг нь тонох  гэж байна. Төр өөрөө аль ордыг эхлээд эргэлтэнд оруулах вэ гэсэн бодлогоо алдчихсан, гадны компаниуд бодлогыг нь гаргаад байна. Эхлээд хоёр ордыг гадаадын хөрөнгийн зах зээл дээр гаргаад ашгаараа дараагийн ордыг гаргаж ирээд хувьцааг нь зарах ийм зарчимгүй байдлыг зохицуулах хэрэгтэй. Өнөөдөр сум байтугай баг болгонд уул уурхай эрхэлж, газар сэндийчдэг байдлыг өөрчлөх ёстой.

- Нөхөн сэргээлтийн төлбөрийг гаргуулж авна гэдэг их хугацаа шаардах байх. Ер нь нэг га газрыг нөхөн сэргээхэд хэдэн төгрөг зарцуулахаар байна вэ?
- Хамгийн гол асуудал нөхөн сэргээлт болчихоод байна. Өнөөдөр өссөн төрсөн нутгийг нь өглөө босоход л ухаж сэндийлчихсэн байвал яаж тэр хүн сэтгэл өег явж чадах юм бэ? Ийм байдлыг арилгах ёстой. Нэг га газрыг нөхөн сэргээхэд ойролцоогоор 12 сая төгрөгийн зардал гарч байна.

- Нөхөн сэргээлт гэж яривал үүний цаана заавал ундны усны асуудал яригдах учиртай. Говийн усны нөөцийг хамгаалахын тулд юу хийх ёстой гэж бодож байна вэ?
- Дэлхийн дээр ундны усны төлөө бусад оронд дайн болж байна шүү дээ. Ийм нөхцөлд бид дэлхийн хагалбар газар дээр суучихаад санаа амар байж болохгүй. Тиймээс энэ урт нэртэй гэж байгаа хуулийг хэрэгжүүлж, гол эх ундрагыг нь хамгаалаад дараа нь сав дагуух голдирлыг нь ухдаг, цөмөлдөг уурхайнуудыг зохицуулна. Тэгэхээр эхийг нь хамгаалж аваад эхээс нь адаг нь хүртэл хамгаалах менежмент хийх ёстой. Цэвэр ундны усыг экспортолож, экологийн цэвэр бүтээгдэхүүн гэж ашиг олж болох бас нэг гарц байгаа. Гэхдээ мэдээж хэмжээ, цензуртай. Магадгүй дахиад нөхөн сэргээгдэх баялагаа цөөхөн жилийн дотор идээд уугаад хэдхэн хүний гараар үрэн таран хийлгээд байх юм бол бидний хувь заяа бүрхэг болно.

- Энэ хуулийг цоорхой ихтэй болсон гэж ярьдаг. Та санал нийлэх үү?
- Тийм юм байхгүй. Гадаадын том компаниудын эздийн Монголын уул уурхайг өөрсдийн дураар ашиглах гэсэн гуйвуулга.

- Өмнөговь аймгийн орон нутагт эрхийг нь шилжүүлсэн жижиг Таван толгойд өнөөдөр юу болж байгаа бол оо? Танд мэдээлэл байна уу?
- Ер нь Таван толгойн орд газруудыг цөөхөн хэсэг хүмүүс гэр бүлээрээ өмч хөрөнгө болгоод үрэн таран хийж байгаа асуудал ил тод яригдаж байгаа шүү дээ. Яагаад гэвэл том Таван толгой, Оюутолгойн сүүдэрт жижиг Таван толгойг гадаадын болон хувийн компаниудад лицензийг нь өгчихсөн асуудлууд яригдахгүй байна. Байгаль орчин нь муудсан, зам нь стандарт шаардлага хангахгүй, нүүрсийг нь үрэн таран хийгээд дуусч байгаатай санал нэг байна.

- Жижиг Таван толгойн асуудлыг мэдсээр байж яагаад хөндөж тавихгүй байгаа юм?
- Явахгүй байна шүү дээ. Бага Таван толгойн асуудал бараг л 10 жил болж байна. Олон жил хувь хүний мэдэлд байгааг цөөнгүй хүн мэднэ. Ярих ёстой хүмүүс нь ярих байх. 

- Ярилцсанд баярлалаа.