Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх тухай хуулийн төсөлд багтсан Хорих ял эдлүүлэх ажиллагааг нээлттэй дэглэмд шилжүүлэх, хорих ял эдлүүлэх хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах хуулийн төслийн ач холбогдол үр нөлөөний талаар ШШГЕГ-ын Тогтоол гүйцэтгэх газрын сургалт хүмүүжлийн хэлтсийн дарга, дэд хурандаа Ч.Очгэрэлтэй ярилцлаа.
 
    Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх тухай хуулийн төсөлд багтсан Хорих ял эдлүүлэх ажиллагааг нээлттэй дэглэмд шилжүүлэх, хорих ял эдлүүлэх хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах хуулийн төслийн ач холбогдол үр нөлөөний талаар ШШГЕГ-ын Тогтоол гүйцэтгэх газрын сургалт хүмүүжлийн хэлтсийн дарга, дэд хурандаа Ч.Очгэрэлтэй ярилцлаа.
 
-Өнөөдрийн байдлаар манай улсын хорих ял эдлүүлдэг нөхцөл байдал хэр байна вэ ?

-Манай  улсын хэмжээнд 20 гаруй хорих анги ял эдлүүлэх, чиглэлээр хоригдогсдыг нийгэмшүүлэх ажиллагааг явуулж байна. Мөн 6700-7000 шахам ялтан ял эдэлж байна. Энэ нь өмнөх жилүүдтэй харьцуулахад ялтны тоо жил тутамд өсөх хандлага ажиглагдаж байгаа юм. Тийм учраас бид нарийвчилсан судалгааг хийж үзсэн. Нийт хорих ял эдэлж байгаа, ялтан дунд давтан гэмт хэрэг үйлдэж байгаа, хорих ял эдэлж байгаа хүмүүсийн эзлэх хувь хэд байна судалгааг хийгээд үзэхэд давтан гэмт хэрэг үйлдсэн буюу чанга дэглэмтэй хорих ангид ял эдэлж байгаа хүмүүс олон байна. Өөрөөр хэлбэл, өмнө нь гэмт хэрэг үйлдэн, ял эдэлж байсан эсвэл өөр төрлийн ялаар шийтгэгдэж байсан ялтны тоо нэг хорих ангид 50 орчим хувьд байна. Хөнгөн төрлийн гэмт хэрэг үйлдсэн буюу жирийн дэглэмтэй хорих ангид ял эдэлж байгаа хүмүүсийн 30-40 орчим хувь нь мөн л давтан гэмт хэрэг үйлдэж хорих ялаар шийтгүүлсэн байна. Үүнийг юу гэж ойлгох вэ гэхээр хорих ангид ял эдэлж байгаа давтан гэмт хэрэг үйлдэгсдийн тоо 40 орчим хувьд байна гэсэн үг.

-40 гэдэг бол бага тоо биш. Тэгэхээр хорих ангийн ял эдлүүлэх ажиллагааг өөрчилснөөр энэ тоог бууруулах боломжтой юу?

-Тэгж ойлгож болно. Бидний хийсэн судалгаанаас харахад ял эдлүүлэх ажиллагааг нээлттэй болгосноор энэ тоог бууруулах бүрэн боломж бүрдэнэ гэж  үзэж байгаа. Ингэснээр ял эдлүүлэх ажиллагааг эдийн засгийн болон нийгмийн ач холбогдол хийгээд нийгмийн хөгжилтэй уялдуулах талаас нь авч үзэх шаардлага бий болсныг харуулж байгаа юм. Өнөөдрийн байдлаар жирийн дэглэмтэй хорих ангид ял эдлүүлэх, баривчлах ял эдлүүлэх, чанга болон онцгой дэглэмтэй мөн гянданд ял эдлүүлэх гэсэн хэлбэрээр хорих ял эдлүүлэх дэглэмээр явж байна. Цаашдаа давтан гэмт хэрэг үйлдэж, хорих ял шийтгэгдэх явдлыг бууруулах, гэмт хэрэг үйлдэж, хорих ялаар шийтгүүлсэн хоригдогсдыг суллагдахад бэлдэх, суллагдсаны дараа биеэ авч явах чадвар эзэмшүүлэх явдал бол нийгмийн ач холбогдол талаасаа зайлшгүй шаардлагатай юм байна гэсэн дүр зураг харагдаж байгаа юм л даа. Өөрөөр хэлбэл, хорих ангид ороод ял эдлэн,суллагдсан хүмүүсээс дахин гэмт хэрэг үйлдэх явдлыг бууруулах нь өөрөө нийгмийн маш өндөр ач холбогдолтой. Дээр нь хорих ял шийтгэгдсэн хүмүүсийн үйлдсэн гэмт хэргийг улмаас учирсан хохирлыг барагдуулах явдал чухал. Хохирлыг барагдуулах талаар тодорхой, дорвитой ажил хийж хэрэгжүүлэх нь, хохирол барагдуулах нөхцлийг бүрдүүлэх нь  хорих ял эдлүүлэх ажиллагааг ач холбогдолтой, үр нөлөөтэй болгох үндэс суурь нь болж өгч байгаа юм. Дээр нь энд бас нэг чухлаар тавигдаж байгаа зүйл нь хорих ял эдэлж байгаа хүн давтан гэмт хэрэг үйлдэхгүй байх мөн ял эдэлж байх хугацаандаа тодорхой хэмжээний төлөвшил олж авах нь эргээд хорих ял эдлүүлэх ажиллагаанд зайлшгүй хэрэгтэй юм байна гэсэн томъёолол судалгааны явцад харагдаж байгаа.

-Нээлттэй болон хаалттай дэглэмийн гол  онцлог нь юу вэ?

-Нээлттэй гэдэг нь ял эдэлж байгаа хүнд илүү боломж олгосон. Суралцах, нийгэмших, гэмт үйлдэл хийсэн хүний сөрөг зан үйлийг өөрчлөх, нийгэмд ач холбогдолтой болгох цаашилбал зөв хүн болож төлөвших боломжийг өөрт нь нээж өгөх,сургах дадлагажуулах мэргэжлийн баримжаа олгох зорилготой. Мөн дээрээс нь тухайн хоригдлыг чөлөөтэй хэлбэрээр суралцуулах, хөдөлмөрлүүлэх боломжийг нээж өгвөл эргээд хүн өөрөө нийгэмд суллагдахад бэлтгэгдэх, нийгэмших боломж бүрдэх юм. Гэхдээ хүнийг 100 хувь нийгэмшүүлнэ гэдэг нь шинжлэх ухааны хувьд боломжгүй зүйл л дээ. Өөрөөр хэлбэл, ямар ч хүнийг шууд өөрчлөөд тэс ондоо хүн болгоно гэдэг бол шинжлэх ухаанд ч тэр сургалтын төвшинд ч тэр  боломжгүй. Тэгэхээр тухайн хорих ял эдэлж байгаа хүнд нийгэмших боломжийг нь нээж өгсөн нөхцлийг бүрдүүлэх юм. Тухайн хүн өөрөө суралцъя, төлөвшье, хууль сахин биелүүлж, зөв иргэний амьдралаар амьдаръя гэдэг дадлыг суулгаж,ийм боломж байна гэдгийг өөрт нь мэдрүүлье гэсэн зорилтыг тавьж байна. Ингээд үүнийгээ бид нөлөөллийн арга хэмжээ гэж нэрлэж байгаа юм. Түүнчлэн эдгээр хүмүүсийг хөдөлмөрт татан оролцуулах асуудал маш чухал байна. Ингэж хүнийг нийгмийн амьдралд оруулснаар эерэг үр дүн гарах бололцоотой гэж үзэж байгаа юм. Энэ бүгдийг олгосон асуудлыг нээлттэй дэглэм гэж нэрлээд байгаа юм.

 -Харин хаалттай дэглэмийн тухайд?

-Хаалттай гэхээр дээр дурдсан бүх боломжууд хаалттай гэж ойлгож болохгүй. Хаалттай дэглэмтэй  нь тодорхой хэмжээний хаалттай, хязгаарлалттай байхыг л хэлж байгаа юм.  Хяналт сайтай, тодорхой хэмжээнд хязгаарлалт явагдаж байдаг л байх юм. Гэхдээ мөн л адил сургалт явна, хөдөлмөр эрхлэлт давхар явна.

-Тухайн ял эдэлж байгаа хүний хийсэн гэмт үйлдэл болоод ял шийтгэлээс хамаараад аль дэглэмд хамрагдахыг шийднэ гэсэн үг үү?

-Үйлдсэн гэмт хэрэг гэхээсээ илүү хувь хүний онцлогт тохирсон хэлбэрийн ялыг эдлүүлэх ёстой. Үүний дүнд эргээд эерэг үр дүн нь харагдах учиртай л даа. Зөвхөн үйлдсэн гэмт хэргээс нь хамаараад хаалттай дэглэмд хамруулаад байвал энэ тогтолцоо маань үр дүнгүй болох талтай. Мөн үйлдсэн гэмт хэргээс нь хамаараад нээлттэй дэглэмд хамруулаад байвал энэ бас л боломжгүй. Тэгэхээр үйлдсэн гэмт хэрэг, түүнээс үүдсэн нийгмийн хор аюулаас гадна тухайн хувь хүний онцлог, боломж, чадвар, хувь хүний төлөвшил зэргийг харгалзаж үзээд нээлттэйд оруулах уу эсвэл хаалттайд хамааруулах уу гэдэг нь шийдэх юм. Тэгэхээр эндээс нэг зүйлийг ойлгох хэрэгтэй. Хэн нээлттэйд хамрагдах вэ гэдгийг тухайн хорих ял эдэлж байгаа хүн өөрөө шийднэ. Өөрөө үнэхээр зөв ухамсартай, төлөвшилтэй байх юм бол  дэглэм журамд хамрагдсан байвал нээлттэйд хамрагдах юм.

-Нээлттэйд хамрагдсанаар тухайн ялтанд ямар боломж нээгдэх вэ?

-Маш олон боломжууд нээгдэнэ. Тухайлбал, ар гэрийнхэнтэйгээ уулзах боломж бүрдэнэ. Иргэнлэг орчинд ажиллаж, хөдөлмөрдөх боломжтой болно. Ингээд хөдөлмөрлөөд ирэхээрээ гэмт хэргийн улмаас бусдад учруулсан хохирлоо барагдуулах боломжтой болно. Үүний дагуу хор хохирлоо барагдуулаад ирэхээр хугацаанаасаа өмнө суллагдах боломж нээгдэнэ гэсэн үг. Тэгэхээр энэ боломжийг бид бүрдүүлнэ. Харин энэ боломжуудыг эдлэх эсэхээ тухайн хүн өөрөө шийднэ гэдгийг ахин дахин хэлэх байна. Үүнийг тухайн хоригдлын ар гэрийнхэн ч мөн анхаарах хэрэгтэй.     
Ярилцсанд баярлалаа                                                                                                                                           Б.Чимэг