Ойртох тусам краны дуу улам хадаж, төмөр хашаагаар хүрээлсэн барилгын талбай цэлийн тодорч, улмаар бид барилга угсралтын ажил ид өрнөж буй төслийн талбайд хүрэлцэн ирлээ. Олон талын ач холбогдол бүхий Ус гүн цэвэршүүлэх үйлдвэрийн бүтээн байгуулалтыг дэргэдээс нь тольдож, ажлын гүйцэтгэлтэй нь дэлгэрэнгүй танилцах бидний аялал ийнхүү эхэлсэн юм.

Нийслэлийн баруун хязгаарт орших Сонгинохайрхан уулын зүүн бэлд Ус гүн цэвэршүүлэх үйлдвэрийг шинээр барьж буй энэхүү төслийн талбайд зургадугаар сарын 16-ны өдөр хэвлэл мэдээллийн ажилтнуудыг урьж, Монголын Мянганы сорилтын сан (Монголын МСС)-аас Монгол Улсын Засгийн газар, АНУ-ын Мянганы сорилтын корпорацын хооронд байгуулсан Компакт гэрээгээр хэрэгжүүлж байгаа төсөл хөтөлбөрийн хэрэгжилт болон усны асуудлаар нээлттэй ярилцах зорилгоор “Усны тухай ярилцъя-3” ээлжит уулзалтыг зохион байгууллаа. 

Усны хомсдол урт хугацаанд үүсдэг

Уулзалтын эхэнд Монголын МСС-ийн Гүйцэтгэх захирал Э.Энхгэрэл Компакт гэрээгээр хэрэгжүүлж буй төсөл, хөтөлбөрийн хэрэгжилттэй танилцахаар цаг зав гарган бүтээн байгуулалтын талбайд хүрэлцэн ирсэн хэвлэл мэдээллийн төлөөлөлд талархал илэрхийлэв. 

Тэрбээр уулзалтыг нээж хэлсэн үгэндээ “Ус нь хүний эрүүл мэнд, нийгэм, эдийн засгийн хөгжлөөр зогсохгүй улс орны аюулгүй байдал, оршин тогтнохуйн асуудал мөн.

Нийслэлийн хэмжээнд бүх усан хангамж газрын доорх уснаас эх үүсвэр авдаг. Компакт гэрээгээр хэрэгжүүлж байгаа төсөл, хөтөлбөрийг Монгол Улсын эдийн засгийн хөгжлийг хязгаарлагч гол хүчин зүйлсийн судалгаанд үндэслэн, Улаанбаатар хотын 2030 он хүртэлх ерөнхий төлөвлөгөөтэй уялдуулан боловсруулсан. Амжилттай хэрэгжсэнээр Улаанбаатар хотод нүүрлэж болзошгүй усны хомсдлоос сэргийлж, хүн амын хэрэглээ, эдийн засгийн үйл ажиллагаанд шаардлагатай усаар урт хугацаанд, тогтвортой хангах нөхцөл бүрдэнэ.

Энэ нь нийслэл хотод амьдарч буй нийт хүн ам, үйл ажиллагаа явуулж байгаа бүх аж ахуй нэгж, үйлдвэрүүдэд үр өгөөжөө өгөх төсөл” гэж онцлов. 

АНУ-ын Мянганы сорилтын корпорац (МСК)-ын Монгол Улс дахь Суурин захирал Тина Юү “Компакт гэрээний санхүүжилт ердөө таван жилийн хугацаатай. Хугацааны хувьд чухалчилж байгаа учир нь санхүүжилтийн хувьд АНУ-аас олгосон буцалтгүй тусламж учир зарцуулагдаагүй үлдсэн компактын дуусах хугацаанд зарцуулаагүй үлдсэн санхүүжилтийг АНУ буцааж татах нөхцөлтэй.

Тиймээс санхүүжилтийг зүй зохистой ашиглаж, төслөө сайн гүйцэтгэхийг бид бүгд хичээн ажиллаж байгаа. Энэ төсөл дээр гайхалтай сайн баг бүрдэж ажиллаж байна. Энэ төслийн хүрээнд хийгдэх ажлууд бол АНУ болон Монгол Улсын Засгийн Газар, ард түмэн хоорондын түншлэл, хамтын найрамдлын биет бэлгэдэл болж үлдэнэ.

Мөн би Монгол оронд амьдарч, эрс тэс уур амьсгалыг нь мэдэрч байгаадаа баяртай байна” хэмээн сэтгэгдлээ илэрхийлсэн юм. 

Улмаар бүтээн байгуулалтын ажлыг хариуцан гүйцэтгэж буй БНТУ-ын “МАПА Иншаат” компанийн Төслийн менежер Сердар Хекимоглу нар үргэлжлүүлэн Ус гүн цэвэршүүлэх үйлдвэрийн бүтээн байгуулалтын явцыг сэтгүүлчдэд танилцуулж, сонирхсон асуултад хариулт өгсөн юм. 

Ус гүн цэвэршүүлэх үйлдвэр нь Монгол Улсын Засгийн газар болон АНУ-ын Мянганы сорилтын корпорацын хооронд байгуулсан Мянганы сорилтын II Компакт гэрээний санхүүжилтээр байгуулж буй хоёр томоохон үйлдвэрийн нэг бөгөөд шинээр байгуулж буй Ус хангамжийн баруун эх үүсвэрээс олборлосон усыг энэхүү үйлдвэрт Монгол Улсын ундны усны стандартад нийцүүлэн дэвшилтэт технологиор гүн цэвэршүүлж, нийслэлийн ус хангамжийн нэгдсэн сүлжээнд нийлүүлэх юм.

Улаанбаатар хотын нийт ус хангамжийг нэмэгдүүлэх зорилго бүхий Мянганы сорилтын II Компакт гэрээ 2021 оны 3 дугаар сарын 31-ний өдөр хүчин төгөлдөр болсон бөгөөд тус гэрээнд заасан төсөл, хөтөлбөрүүдийг 2026 оны 3 дугаар сарын 31-ний дотор багтаан хэрэгжүүлэх юм. Компакт гэрээнд заасны дагуу Монголын МСС нь харилцан уялдаа бүхий дараах гурван томоохон төсөл, үйл ажиллагааг хэрэгжүүлж байна. Эдгээр нь: 

• Ус хангамжийн Баруун эх үүсвэрийг шинээр байгуулах төсөл, 
• Хаягдал ус дахин боловсруулах төсөл,
• Усны салбарын тогтвортой байдлыг хангах төсөл болно. 

Тахилтай уулын тарвага хоёр дахин өсжээ

Сонгинохайрхан нь төрийн тахилгат уул бөгөөд салбар ууланд нь тарвага, зурам, үнэг, хярс, мануул, туулай, чоно байдгаас гадна зудтай жил буга, гөрөөс, аргал, янгир, шилүүс нүүдэллэн ирж нутагладаг гэнэ. Тэгвэл энэхүү үйлдвэрийн барилгын ажлыг эхлүүлэх үеэр ойр орчимд нь 57 тарвага байсан аж. Төслийн хүрээнд байгаль орчны сөрөг нөлөөллөөс урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авснаар өдгөө 103 болж өссөн байна.

Үйлдвэрийн бүтээн байгуулалт хийгдэж буй орчин нөхцлийн асуудлын талаар Монголын мянганы сорилтын сангийн Байгаль орчны асуудал хариуцсан захирал Ц.Дашзэвэг ярихдаа, “Мянганы сорилтын корпорацаас санхүүжүүлж байгаа аливаа төсөл хөтөлбөр дээр байгаль орчин, хөдөлмөрийн аюулгүй байдлын талаар маш өндөр хяналт тавьж ажилладаг. МСК-ын Байгаль орчны удирдамж, Олон улсын санхүүгийн корпорацын гүйцэтгэлийн стандартуудыг ягштал мөрдөх ёстой. Энэ дагуу манай хоёр үйлдвэр дээр хоёр төрлийн байгаль орчны үнэлгээ хийгддэг. Нэг нь Монгол Улсын хууль тогтоомжийн дагуу байгаль орчны нарийвчилсан үнэлгээ хийгээд энэ хоёр төслийн гүйцэтгэгч маань БОАЖЯ-аар батлуулаад явж байгаа. 

Үүнээс гадна ОУСК-ын гүйцэтгэлийн стандартын шаардлагын дагуу бас дахиж энэ байгаль орчны үнэлгээг олон улсын стандартын шаардлагыг хангасан хэмжээнд хийж МСК-аар батлуулж явдаг. Энэ дагуу тухайн төлөвлөгөөг дагалдаад таван жилийн Байгаль орчныг хамгаалах төлөвлөгөө дахиж гардаг. Тэр төлөвлөгөө дээр үндэслэж гүйцэтгэгч компаниуд тухайн жилийн Байгаль орчны төлөвлөгөөг боловсруулж БОАЖЯ-аар батлуулдаг. 

Төлөвлөгөө нь батлагдаад хэрэгжилтээ хянаад явдаг. Хэрэгжилтийг Нийслэлийн Байгаль орчны газраас ажлын хэсэг гараад мэргэжлийн хяналт, байгаль орчны газрын мэргэжилтнүүд, тухайн дүүргийн байгаль орчны байцаагч нар очиж газар дээр нь тухайн жилийн төлөвлөгөөний хэрэгжилтийг хянаад оноо өгдөг. Энэхүү Ус гүн цэвэршүүлэх үйлдвэр маань өнгөрсөн жил 93.5 оноо авч 2023 оны төлөвлөгөө нь батлагдан хэрэгжиж байна” хэмээн тодотголоо.

Эмэгтэй ажилчдын тоо улам нэмэгдэж байна

Төслийн бас нэгэн чухал зорилт бол жендерийн тэгш байдлыг хангах. Тэгвэл энэ зорилтынхоо хүрээнд олон зүйлийн ажил хэрэгжүүлж байгаа юм. Монголын мянганы сорилтын сангийн Нийгэм, жендэрийн асуудал хариуцсан захирал А.Отгончимэг, “Бараа бүтээгдэхүүн худалдан, үйлчилгээ авахдаа орон нутгийн иргэд тэр дундаа эмэгтэйчүүдийнхээ бизнесийг дэмжих шаардлагыг тавьж байгаа.

Одоогийн байдлаар 2021 оноос хойш хэрэгжиж байгаа энэ хугацаанд гурван төслийн хүрээнд 2 тэрбум 253 сая төгрөгийн худалдан авалт хийгээд байна. 

Гүйцэтгэгч компаниудтай бид жендер, нийгмийн оролцоог хэрхэн хангах талаар төлөвлөгөө гаргуулж ажилладаг. Гүйцэтгэгч компаниуд өөрсдийн төлөвлөгөөний дагуу барилга, бүтээн байгуулалтын төсөлд эмэгтэйчүүдийг ажиллуулах, орон нутгийн иргэдээс ялангуяа Сонгинохайрхан дүүргээс иргэдийн хөдөлмөр эрхлэлтийг дэмжиж ажилд авдаг.

Одоогоор гэрээний хүрээнд ус гүн цэвэршүүлэх, хаягдал ус боловсруулах үйлдвэр, баруун эх үүсвэрийг нэмэх төслүүдэд 1294 хүн ажиллуулсан. Тэдний 17 хувь нь эмэгтэйчүүд. Компактын хүрээнд нийт ажилчдын 30 хувь эмэгтэйчүүд байна гэсэн зорилтоо хэрэгжүүлэхээр ажиллаж байна. 

Ус гүн цэвэршүүлэх тендерийг хэрэгжүүлэхээр БНТУ-ын компани шалгарсан. Тус компанийн ажилчдын 80-85 хувь нь турк хүмүүс бий.  Харин туслан гүйцэтгэгчид нь бүгд Монгол ажилчид байдаг. Тэдний 50 гаруй хувь нь эмэгтэйчүүд байна” хэмээн онцоллоо. 

Мөн энд байгаа турк гүйцэтгэгчид барилга дээр ажиллаж байгаа манай эмэгтэйчүүдийг хараад гайхан биширч, анх удаа эмэгтэйчүүдийг ингэж ажиллуулах боломжтой гэдгийг ойлгосон байна. Жишээлбэл, анх кранист эмэгтэйг дээшээ гарахад нь айдаг байсан бол одоо эмэгтэйчүүд нь илүү сайн ажилладаг юм байна гэдгийг мэдэрсэн ажээ. Эхэндээ өөрийн улстай харьцуулж гайхдаг байсан бол одоо бодит байдлыг ойлгоод эмэгтэйчүүдийг ажиллуулахыг илүүд үздэг болсон хэмээн бахдал дүүрэн ярьж байлаа.

Түүнчлэн энэ жил Барилгын коллежээс ирж дадлагажсан оюутнуудаас нэг эмэгтэй оюутанг төгсмөгц ажлын байранд авах санал тавьсан нь барилга, уул уурхай бол зөвхөн эрчүүдийн ажил гэсэн хэвшмэл ойлголтыг үгүй болгож, хүсэж хичээсэн л бол хэн бүхэн аль ч шатны ажлыг гүйцэтгэх боломжтой болсныг харуулж байна.

Бүтээн байгуулалтын ажлыг ирэх оны зургадугаар сар гэхэд дуусгана

Үйлдвэрийн бүтээн байгуулалтын ажил ноцтой саатал хоцрогдолгүй, төлөвлөгөөний дагуу, 30 гаруй хувийн гүйцэтгэлтэй үргэлжилж байгаа бөгөөд 2024 оны II улиралд дуусаж, туршилт тохируулгыг эхлүүлэхээр ажиллаж байна. Ус гүн цэвэршүүлэх үйлдвэр ашиглалтад орсноор жилд 50 хүртэл сая куб метр гүн цэвэршүүлсэн усыг нийслэлийн ус хангамжийн төвлөрсөн сүлжээнд нийлүүлэх юм. 

Үр дүнд нь Улаанбаатар хотын ус хангамж 80 гаруй хувиар нэмэгдэж, 30 жилийн дараах нийслэлийн 650 гаруй мянган өрхийн 2.4 сая гаруй иргэн, мөн үйлдвэрлэл, үйлчилгээний газруудыг цэвэр усаар тогтвортой хангах бөгөөд Монгол Улсын Засгийн газрын урт хугацааны хөгжлийн бодлого “Алсын хараа-2050”, “Шинэ сэргэлтийн бодлого”-ын хүрээнд Улаанбаатар хотын төвлөрлийг сааруулах, хот баруун тийш өргөжин тэлэх, дагуул хот, шинэ суурьшлын бүс байгуулах зорилтыг биелүүлэх суурь нөхцөлийг бүрдүүлэхэд бодитой хувь нэмэр оруулж байна.

Энэ нь АНУ-ын Мянганы сорилтын корпорацын 350 сая ам.долларын буцалтгүй тусламж, Монгол Улсын Засгийн газрын 111.76 сая ам.долларын хөрөнгө оруулалтаас бүрдсэн нийт 462 сая ам.долларын санхүүжилт бүхий, Монгол Улсад анх удаа Ус гүн цэвэршүүлэх болон Ус дахин боловсруулах хоёр томоохон үйлдвэр байгуулахаас гадна ус хангамж, ариутгах татуургын үйлчилгээний байгууллагуудын институцын чадавхыг бэхжүүлэх, хууль, эрх зүйн орчныг сайжруулах замаар усны салбарын тогтвортой байдлыг хангахад чиглэсэн цогц хөтөлбөр билээ. 

Санхүү болоод хэрэгжилтийн хувьд АНУ-ын талаас хатуу хяналттай байгаагийн дээр төслөө хугацаандаа хэрэгжүүлж гүйцэтгэхийг бүх талаараа хичээж байгааг тэд онцолж байв. Ийнхүү олдсон боломжийг алдалгүй, бүрэн дүүрэн ашиглаж, ирэх он гэхэд нийслэлчүүд Ус гүн цэвэршүүлэх үйлдвэртэй болж, туршилт, тохируулгын ажлыг эхлүүлж, ач холбогдлыг нь хүртээж эхлэхийг тэд хичээнгүйлэн ажиллаж байна.

Р.Батхишиг