Ирээдүйд эрдэм номтой мундаг хүн болчихоод ээжий, аавыгаа асарч сайхан амьдарна гэж хүсэж мөрөөдөж явсан наймхан настай охин. Охин минь хичээлдээ яваад эргээд ирнэ дээ гээд ард нь хоцорсон ээж. Энэ л өдрөөс хойш эх, охин хоёр эргэж хэзээ ч уулзахгүй гэж хэн зүүдлэх билээ. Охин сурагчийн цүнхээ үүрээд гудамж уруудан явсан тэр цагаас хойш сураг алдарсан. Энэ л уйтай мэдээ монголчуудыг айдаст автуулж, “Үр хүүхэд минь хаана, юу хийж явна вэ” гэдэг асуултыг асуухад эрхгүй хүргэсэн. Гэвч цаг хугацаа урсан өнгөрөхийн хэрээр сураггүй алга болсон наймхан настай Д.Сэржмядаг охины араас харуусаж, сэтгэл зовних нэгээхэн үгүй болов. Мэдээж ард нь энэлэн шаналж үлдсэн эцэг, эх, ах дүүсээс нь бусад нь шүү дээ.

Монголчууд биднийг богинохон санах ойтой гэдэг. Энэ нь ч үнэний ортой. Найман настай охин алга болсон сургаар нийгэм даяараа шуугиж, УИХ-ын нэр бүхий зарим гишүүнээс эхлээд ЦЕГ-аас мэдээллийг өндөр үнээр худалдаж авахаа зарласан. Гэвч тоймтой үр дүн гарахгүй байсаар ийм явдал огт болоогүй юм шиг өнөөдөртэй золгов.  Эрлийн ажиллагаа өнөөдрийг хүртэл үргэлжилж байгаа ч бас л тоймтой үр дүн гараагүй л байна. Биднийг ингэж санах ойгоо алдах зуур дахиад л олон бяцхан үр сураггүй алга болж, үрээ алдсан эцэг, эх шаналал, гашуудлын далайд живж байна. 

Хөвсгөл аймгийн Мөрөн сумын иргэн н.Мөнгөнцэцэг охин, Сэлэнгэ аймгаас сураг алдарсан Б.Ундармаа охин, Замын-Үүд сумаас алга болсон Д.Сэржмядаг охин.

Эдгээр гурван охид бүгдээрээ хил залгаа бүс нутгаас алга болсон. Гэсэн ч өнөөдөр хилтэй залгаа нутаг дэвсгэрийг камержуулж, хараа хяналттай болгосон гээд хэлчих дорвитойхон ажил алга. Ингэж болно гэж үү. Бяцхан үрсийн минь нэрс сураггүй алга бологсодын жагсаалтад бүртгэгдсээр байх гэж үү.  

Д.Сэржмядаг охиныг сураггүй алга болох үед хүний наймаанд өртсөн байх гэж иргэд хардсан. Ингэж хардах ч үндэслэл бий. Учир нь ардчиллын салхи сэвэлзсэн тэр он жилүүдэд олон гэр бүл архин далайд живж салж сарнин, тэр хэрээр цөөнгүй хүүхэд “траншейны" гэх тодотгол зүүсэн. Гэтэл олны хөл бужигнасан газар бүрт болжмор шиг шавчихдаг байсан өнөөх хуүхдүүд нэг л мэдэхэд цөөрсөөр ард нь архинд согтсон гөлөмцүү хөгшчүүл үлдсэн. Тэдгээр хүүхдүүдийн араас хүний эрхийн чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг төрийн бус байгууллагынхан багагүй хөөцөлдсөн ч “тэнэмэл” хүүхдүүд нас бие гүйцэж, амьдралаа хөөсөн гэж хууль хяналтын байгууллагаас мэдэгдсэн удаатай.

Харин учир мэдэх зарим нь хүний наймаанд өртсөн гэж хэлж, яриад ч баталж чадаагүй. Д.Сэржмядаг охин болоод бусад хоёр охиныг сураггүй алга болоход нийгэм бас л ингэж хардсан. Гэвч баталж чадаагүй. Бид ийм л нийгэмд амьдарч байна. Бяцхан үрсийн минь нэрс сураггүй алга бологсодын жагсаалтал бичигдэж байхад улстөрчид сонгуулиас сонгуулийн хооронд элдэв амлалт өгч, өвөр түрүүндээ жийлцэж сууна. Бид ийм л төртэй азгүй иргэд.

Охид алга болсон харуусалтай явдлаас монголчууд бид богинохон ой санамжтай гэдгээ бүрэн утгаар нь батлав. Тиймдээ ч өнөөдөр үр, хүүхдээ хаана, юу хийж явааг 100 хувь мэдэх ээж, аавууд цөөхөн гэдэг эргэлзэхгүй байна.

Д.Сэржмядаг охиныг сураггүй алга болсноос хойш хүүхэд алга болохоос сэргийлэхийн тулд цахим бүртгэлийн системийг Замын-Үүд сумын ерөнхий боловсролын III сургуульд нэвтрүүлжээ. Харин энэ жилээс II сургуульд нэвтрүүлэх бол ирэх жилээс бусад сургуулиудад нэвтрүүлэхээр болсон байна. Мөн сумын хэмжээнд 39 байршилд камер байршуулсан гэх таатай мэдээ бий. Гэхдээ энэ хангалтгүй. Учир нь нутгийн иргэдийн хэлснээр эдгээр камерийн олонх нь ажилладаггүй гэх. Хэрвээ үнэн бол Д.Сэржмядаг охинд тохиолдсон харуусалтай хэрэг бусдад тохиохгүй гэх баталгаа үгүй.

Тэгвэл бусад аймаг, сумад нөхцөл байдал ямар байна вэ. Хөвсгөл аймгийн Мөрөн сумаас алга болсон н.Мөнгөнцэцэг охин өнөөдрийг хүртэл олдоогүй. Тус бүс нутаг нь Тува Улстай хил залгаа. Малын хулгайгаас эхлээд хилийн зөрчил ихтэй. Ийм атал камержуулалт хангалтгүй байгааг нутгийн иргэд хэлсээр ирсэн. Гэвч мөн л дорвитой ахиц гараагүй л байна. Түүнчлэн Сэлэнгэ аймгаас Б.Ундармаа охин алга болсон. Тус бүс нутаг нь ОХУ-тай хиллэдэг. Хилийн боомт гэдэг утгаараа олны хөл тасардаггүй. Хэрэг зөрчил олноор гардаг. Дээрх гурван охид гурвуулаа хилийн бүс нутгаас алга болсон нь монголчууд бид хилийн хараа хяналтаа чангатгах цаг нэгэнт ирснийг сануулсан дохио биз ээ. Бид үүнээс сургамж авч үр хүүхдээ хамгаалахгүй юм бол өөр юунаас сургамж авна гэж.

Тийм ээ, дээрх охид сураггүй алга болоод олон жилийн нүүр үзэж байна. Гэвч сураг гараагүй хэвээр л. Тиймээс л таны үр хүүхэд хаана, юу хийж явааг мэдэх үү гэдгийг эцэг, эхчүүдээс асуухын далимд ирээдүй хойчийн залгамжлагчаа нүдний цөцгий мэт хайрлаж, хараа бүү салгаарай гэдгийг сануулъя.

Г.Нацаг-Эрдэнэ