УИХ-д суудалтай гурван нам болон улс төрийн бусад 21 нам Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулах тухай тунхаг бичигт гарын үсэг зурлаа. Дээд шүүхэд албан ёсоор 35 нам бүртгэлтэй ч үйл ажиллагаа явуулдаг, идэвхтэй хэсэг нь ийн нэгдэв. Үүнд парламентад суудалтай МАН, АН, ХҮН-ынхан ч багтана. 2019 оны арваннэгдүгээр Үндсэн хуульдаа гар хүрч, ирэх 30 жилийнхээ бүрэн зураглалыг гаргасан ч ердөө гуравхан жилийн дараа дахин хөндөхөөр болсон нь цаанаа нарийн шалтгаантай. 2019 оны нэмэлт, өөрчлөлтөөр Ерөнхий сайдыг УИХ-ын барьцаанаас гаргаж, Ерөнхийлөгчийг нэг удаа зургаан жилийн хугацаатай томилох, шүүх байгууллагын хараат бус байдлыг “Эцэг хууль”-ийн хамгаалалтад оруулсан бол энэ удаагийнх нь өөр бас том агуулгатай. Ерөөсөө л өнгөрсөн 30 жилийн хугацаанд бий болсон нийгэм, улс төрийн тогтолцоогоо сууриар нь шинэчилж, өөрчлөх зорилготой.

Үндсэн хууль өөрөө зөвшилцлөөс бүтдэг нийгмийн гэрээ. Үг, өгүүлбэр, цэг таслал нь хүртэл ард нийтийн санал асуулга, намуудын зөвшилцөл, шүүлтүүрээр дамждаг. Өөрчлөлт бүр нь өөр өөрийн түүхтэй, онцлогтой. Сайн нь ч байна, саар нь ч бий.

Харин энэ удаад тэрхүү улс төрийн түүхэн боломж нь УИХ-д үнэмлэхүй олонх МАН-д, генсек Д.Амарбаясгаланд дахин ирлээ. Ардын Намд АН-аас ялгарах давуу тал олон. Намын дээд байгууллагаас гаргасан шийдвэрийг дунд, доод шатандаа ягштал биелүүлдэг зарчим. Удирдлагын түвшинд салхи оруулахдаа ч үеэрээ, багаараа урагшилдаг нь улс төрд үлдээсэн мөр нь. Яг ийм зарчмаар Л.Оюун-Эрдэнэ, Д.Амарбаясгалан тэргүүтэй шинэ залуу үеийнхэн 100 жилийн түүхтэй ууган намынг залуурдаж, бүр Үндсэн хуулийн тусламжтайгаар тогтолцооны реформыг эхлүүлэхээр улс төрийн намуудтай нэг завинд сууцгаалаа.

Бүхэлдээ сонгодог парламентын тогтолцоо руу шилжихэд чиглэсэн Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлт дөрвөн асуудлыг хамарчээ. Хүний эрх, Парламентын чадавх, хариуцлагыг нэмэгдүүлэх, Хот, хөдөөгийн хөгжлийг дэмжих, Төрийн сүлдийг шинэчлэх гэсэн дөрөв бүлэгтэй. Бүгдээрээ хэрэгтэй, хөндөх учиртай асуудлууд. Өөрөөр хэлбэл, 2019 оны Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийн зүй ёсны үргэлжлэл байх нь. Ардын Намын, Д.Амарбаясгалангийн тунхаглах болсон гол асуудал нь ХҮНИЙ ЭРХ.  Эл эрхтэй холбоотой олон хуулийн зохицуулалт байдаг ч Үндсэн хуульд нарийвчлан тусгаж, Цэцээр хамгаалуулах заалт оруулахаар тусгасан ардчилсан тогтолцоо бэхжихэд чухал тулгуур болох нь мэдээж.

Өөр нэг онцлох заалт гэвэл популист улс төрөөс татгалзаж, хөгжлийн хөтөлбөрөөр үндэсний хэмжээний бодлогын намуудыг төлөвшүүлэхээр зорьжээ. Борооны дараах мөөг шиг “төрдөг”, тэгээд манан шиг замхардаг жижиг намуудтай, том хоёр нь бодлогын институц гэхээс илүүтэй мөнгөөр уралддаг ийм бүтэцтэй үед улс төрийн шинэ хүчний орон зай Монголд байсаар буй.

Сонгууль дөхөхөөр лидер дагаж бөөгнөрдөг биш, үзэл санааны нэгдэл, бодлогын институц болж төлөвших чиглэлд энэ бүх нам явбал Монголд л ашигтай, төрд л хэрэгтэй. Түүнээс сонгуулийн дараа “тардаг”, дараагийн сонгуулиар “төрдөг” байвал шинэ нам, шинэ улс төрийн хүчин байгуулаад ч хэрэггүй гэдгийг бид өнгөрсөн 30 жилийн хугацаанд хангалттай харсан, мөн харуулсан. Ардын Намтай еэвэнгийн тал мэт явж ирсэн АН-ын хувь заяа үүний хангалттай нотолгоо, бодит дүр төрх нь. Тэгэхээр улс төрийн намуудын төлөвшил, бодлогын институц болж хөгжих боломжийг “Эцэг хууль”-иар зохицуулж, тусгах нь хоёр гараа өргөөд дэмжих заалт мөн үү? гэвэл мэдээж мөн.

Парламент өөрөө олон ургалч үзэл бүхий мэтгэлцээний талбар нь үнэн л юм бол данц ган МАН, АН, ХҮН гэлтгүй бусад улс төрийн хүчний оролцоо, дуу хоолой байж л байх ёстой. Тэгэхийн тулд сонгуулийн холимог системийг нэвтрүүлж бусдадаа боломж олгох зүйн хэрэг. Ингэхийн тулд сонгуулийн тогтолцоог Үндсэн хуульдаа шигтгэхээс өөр сонголт үгүй. Нэг үгээр Сонгуулийн тухай хуульд эрх баригч намын ашиг сонирхлоор хязгаарлагддаг байдлыг бүрмөсөн хаах нь.

1992 оны Ардчилсан Үндсэн хуулийг батласан өдрөөс өөрчилж, өнөөг хүртэл маргаантай явж ирсэн Төрийн сүлдийг шинэчлэхээр тусгасан нь энэ удаагийн өөрчлөлтийн бас нэгэн онцлог. Энэ бүгдээс харахад Үндсэн хуульд дахин гар хүрэх шалтгаан хэн нэгэн улстөрч, улс төрийн хүчин, тэр дундаа МАН-ынхан сэтгэлийн хөөрлөөр хандаж байна гэж хардаж, шүүмжлэх нь хэтэрхий дэгс гэдгийг төвөггүйхэн ойлгож болохоор. Эсрэгээрээ 27 жилийн дараа сонгодог парламентын засаглал руу нэг алхам ойртсон Монгол Улс ниймгээрээ урагшлах цаг үеийн шаардлага, сорилт нь Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлт байж мэдэх нь. Ардын Нам эрх баригч хүчин учраас л асуудлын гол “БАЙ” нь болоод байгаа хэрэг. Тиймээс л Д.Амарбаясгаланд итгээд үзье гээд байгаа хэрэг.

О.Балдан-Очир