МИАТ-ийн хуучин удирдлагууд албан тушаалаа ашиглан их хэмжээний мөнгө угаасан гэх хэрэгт холбогдон шалгагдаж байгаа. Мөнгө угаах гэмт хэргийн талаар өмнө нь Монголд ийм хүчтэй яригдаж байсангүй. Тиймээс олон улсын шинжтэй гэмт хэрэг судлаач К.Жархынбектэй мөнгө угаах гэмт хэрэг Монголд ямар хэмжээнд байгаа талаар ярилцлаа.

- Мөнгө угаах гэмт хэрэг гэж юу вэ? Монголд хуулийн ямар зохицуулалт байдаг юм бэ?
- Хууль бусаар мөнгө олж аваад түүний гарал үүслийг нуун далдлах зорилгоор гүйлгээнд оруулаад эргээд түүнийгээ хууль ёсны дагуу олсон мөнгө мэт  харагдуулахыг мөнгө угаах гэмт хэрэг гэж үздэг. Үүнийг манай Эрүүгийн тухай хуулинд гэмт хэрэг гэж үзэн мөн Мөнгө угаах болон терроризмыг санхүүжүүлэхтэй тэмцэх хуулиар зохицуулдаг.

- Тэгвэл өмнө нь мөнгө угаасан хэргээр ял оноож байсан тохиолдод манайд байдаг уу?
- Манайд мөнгө угаасан хэргээр эрүүгийн хэрэг үүсч, шалгагдаад шүүхээр ял шийтгэл оноосон тохиолдол нэг ч байдаггүй. 2009 онд “Анод” банк дампуурч байхад энэ банкаар дамжуулж мөнгө угаадаг байсан гэж үздэг. Өөрөөр хэлбэл “Анод” банкаар орж ирсэн мөнгийг гадаадад гаргаад өөрсдөө эргүүлээд авчихдаг байсан. Тиймээс дампуурсан нь мөнгө угаах үйлдэл байсан гэж үздэг л дээ. Түүнээс хойш өнгөрсөн жилийн гуравдугаар сард Беларусын иргэн “Голомт” банкаар дамжуулан мөнгө угаасан гэх мэдээлэл хэвлэлээр тарсан. Тэр иргэнийг гэмт хэрэг үйлдсэн байх магадлалтай гэж сэжигтнээр татаад, прокурор дээр хяналтын шатанд очсон юм. Гэхдээ энэ хэрэг яаж шийдэгдсэн, хэрэгсэхгүй болсон эсэх талаар мэдээлэл алга байна.

- МИАТ-ийн хэрэг монголчуудад мөнгө угаах гэмт хэргийн анхны том шуугиантай хэрэг. Ер нь энэ хэргийг илрүүлэхэд механизм нь яаж ажилладаг юм бэ?
- “МИАТ” бол Дайны эрсдлийн даатгалаас хууль бусаар мөнгө олоод түүнийгээ эргүүлээд өөрсдийнхөө дансанд хийж Монгол руу оруулсан нь мөнгө угаах гэмт хэргийн тодорхой шинж л дээ. Ер нь Мөнгө угаах болон терроризмыг санхүүжүүлэхтэй тэмцэх тухай хуульд Монгол банкны дэргэдэх Санхүүгийн мэдээллийн албанд банк, банк бус санхүүгийн байгууллага, даатгалын компани, үнэт цаасны зах зээлд оролцогч мэргэжлийн байгууллага, барьцаалан зээлдүүлэгч, хадгаламж зээлийн хоршоо, төлбөрт таавар бооцоот тоглоомын үйлчилгээ эрхэлдэг этгээдүүд сэжигтэй бэлэн мөнгөний гүйлгээний талаар сар бүр мэдээлэх үүрэгтэй байдаг. Сэжигтэй гүйлгээ гэдэг нь 20 сая буюу түүнээс дээш үнийн дүнтэй бэлэн болон бэлэн бус мөнгөний гүйлгээг хэлдэг юм. Мөн уг гарвал нь тодорхойгүй, очих эзэн нь ч бүрхэг байдаг. Банкуудын явуулсан мэдээлэлд Санхүүгийн мэдээллий алба дүн шинжилгээ хийгээд шаардлагатай гэж үзвэл хуулийн байгууллагад шилжүүлдэг. Сэжигтэй гүйлгээний тоо 2008 онд 94.206 байсан бол 2011 онд 477,880 бүртгэгдсэн. Жил ирэх тусам их хэмжээний мөнгөн гүйлгээний тоо нэмэгдэж байгаа. Тэр ч утгаар мөнгө угаах гэмт хэрэг гарах магадлал өндөр байна.
 
- Тэгвэл энэ гэмт хэргийг илрүүлэх гол газар нь банк, санхүүгийн байгууллага гэж ойлгож болох уу?
- Тийм. Сэжигтэй гүйлгээг банк, банк бус санхүүгийн байгууллага л илрүүлдэг. Тэгэхээр яг мөнгө угаах гэмт хэрэг цэцэглэх боломж олгодог газар нь банк. 2008 онд 12, 2010 онд 23, 2011 онд 55 гээд жил ирэх тусам  нэмэгдэж байна. Гэхдээ асар их мөнгөний эргэлт дундаас ийм цөөхнийг хянан шалгана гэдэг бас хангалтгүй, хяналт сул байгааг харуулж байна. 2011 онд 141 сэжигтэй гүйлгээ хийсэн байхад 71-д нь л дүн шинжилгээ хийсэн. Манай хуулийн байгууллагууд хамтарч ажиллаж чадахгүй байна уу гэж харагддаг.

- Ял шийтгэл нь ямар хэмжээнд байдаг вэ?
- Манайд хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг 51-250 дахин нэмэгдүүлсэнтэй адил мөнгөөр торгох эсвэл таван жил хорих ялаар шийтгэнэ гэсэн байдаг. Харин давтан эсвэл зохион байгуулалттайгаар бүлэглэж, албан тушаалаа урвуулан ашигласан бол эд хөрөнгийг нь хурааж 5-15 жилийн ял оноохоор заасан байдаг. Гэм буруутай нь тогтоогдсон бол хуульд заасан хөнгөрүүлэх үндэслэл байна уу, Өршөөлийн тухай хуульд хамруулах боломжтой юу, шүүгдэгчийн оролцоо ямар байсан бэ гэх зэрэг хүчин зүйлүүдээс хамаарч хамгийн доод тал нь 5 жилийн хорих ял оноодог гэсэн үг. Бүлэглэж үйлдсэн бол 5 жилээс доош хорих ял онооно. Бусад улс оронд ч хариуцлага ийм хэмжээнд байдаг. Боломжийн хэмжээ.

- Мөнгө угаах бол олон улсын шинжтэй гэмт хэрэг. Монгол улс дэлхийн бусад оронтой харьцуулахад хаана явж байна вэ?
- Монгол улсад эдийн засгийн хөгжил асар хурдацтай нэмэгдэж, гадаадын хөрөнгө оруулалт их орж ирж байгаа. Энд мөнгө, хөрөнгө оруулалт нь өөрөө хууль ёсны мөнгө үү, үгүй юу гэдэг асуудал гарч ирнэ. Тэгэхээр бид гадаадын их хэмжээний хөрөнгө оруулалт нь  мөнгө угааж байна уу, хууль ёсны дагуу байнау уу гэдэгт хяналт тавих зайлшгүй шаардлага бий болсон. Олон улсын санхүүгийн гэмт хэрэгтэй тэмцэх түр хороо /FATF/ гэж байдаг. Энэ байгууллага тухайн орон олон улсын гэрээнд заасны дагуу мөнгө угаах гэмт хэрэгт хяналт тавьж байна уу гэдгийг харгалздаг. Гэтэл манайх саарал буюу хяналтанд байгаа оронд багтаж байна. Нэг ёсондоо санхүүгийн харилцаа тогтоохдоо болгоомжлоорой гэсэн сануулгатай орны тоонд орж байгаа юм. Хэрэв хар жагсаалтанд орж, Монгол улс мөнгө угаах, дамжуулах төв болсон гэж зарлавал олон улсад нэр хүнд унаж, санхүүгийн харилцаанд хүндрэл гарна. Тиймээс бид тэр хар жагсаалтанд орохгүйн тулд ямар нэг алхам хийх хэрэгтэй байгаа юм. Мөнгө угаах гэмт хэрэг газар авбал банк санхүүгийн байгууллагатай харьцахдаа  хөрөнгө оруулалт хийхдээ мөнгө угааж, хууль бусаар ажилладаг гэсэн төсөөлөлтэй болчихдог. Эргээд дотооддоо төрийн мөнгийг их хэмжээгээр угааж, цөөн хэдэн хүн завшиж, баяждаг. Банк, санхүүгийн байгууллагын хувьд хэд хэдэн эрсдэл байна. Нэр хүнд,  хууль, эд хөрөнгийн эрсдлүүд гэх зэрэг. Хэсэг хугацаанд тухайн банкны үйл ажиллагаа зогсоход хувьцааны үнэ буурч, ашиг нь багасах, хэрэглэгчээ алдах гэх мэт эрсдлүүд хүлээж байдаг. Хуулийн  хүрээнд тухайн банкыг  татан буулгадаг, торгодог.

- Хар жагсаалтанд ямар орнууд байдаг вэ?
- АНУ, Европын орнууд энэ гэмт хэргийг илрүүлэхэд багагүй чармайлт гаргаж байгаа.  Харин 2011 оны байдлаар Хойд Солонгос, Иран,  Шри Ланк, Боливи, Куба, Этиодп , Кэни, Серби, Турк зэрэг 12 орон хар жагсаалтанд орсон. Монголыг оролцуулаад 23 орон саарал жагсаалтанд байдаг.

- Мөнгө угаах болон терроризмыг санхүүжүүлэхтэй тэмцэх тухай хуульд Х.Тэмүүжин сайд өөрчлөлт оруулах гэж байна. Өмнөх хуулийн сул тал нь юу байв?
 - Би түүхий хууль болсон байж магадгүй гэж үздэг. Яагаад гэвэл  Монгол банкны Санхүүгийн мэдээллийн албанд л бүрэн эрх олгочихоод байна. Энэ хуулинд прокурор, банк санхүүгийн байгууллага ямар үүрэгтэй байх, яаж хамтран ажиллах талаар нарийн зааж өгөх хэрэгтэй байх. Ялангуяа банкуудын дотоод хяналтыг сайжруулж, боловсон хүчин нь энэ мөнгө угаах гэмт хэргийн талаар нарийн ойлголттой байх ёстой.  Банк нь сэжигтэй мэдээлэл явуулсан ч Санхүүгийн мэдээллийн албанд очоод гэмт хэргийн шинжтэй үйлдэл мөн байсан уу, биш байсан уу гэдгийг эргээд мэдээлдэггүй байдал анзаарагдаж байна.  Санхүүгийн мэдээллийн албанд хянан шалгагч гэж байдаг. Үүнд банк, санхүүгийн байгууллагад гурваас дээш жил ажилласан хүн гэж заасан байгаа.  Харин энэ шалгуур дээр сургалтанд хамрагдсан, мэргэшсэн хүн гэж нэмэх хэрэгтэй.

- Шинэчилсэн хуулийн төсөлд ямар өөрчлөлт ороосой гэж бодож байна?
- 2011 онд Монголын банкуудын үйл ажиллагааны тайлантай танилцахад мөнгө угаах гэмт хэргийн талаар ажилчиддаа сургалт явуулсан зүйл байхгүй. Банкуудад ажилтнууддаа ийм гэмт хэрэг, ийм шинж чанартай байдаг гээд сургалт явуулах ёстой. Сургалтанд хамрагдсан сертификаттай хүнийг авч ажиллуулах хуулийн шаардлагыг оруулж өгөх ёстой гэж боддог. Тэгж байж гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлж чадна. Сэжигтэй гүйлгээ илт мэдэгдэнэ. Их хэмжээний мөнгө авч эсвэл дансанд шилжүүлж байгаа хүний сэтгэлзүйгээр нь л мэдчихдэг. Сэжигтэй гүйлгээ гэж үзсэн тохиолдолд нэмэлт анкет өгдөг л дөө.  Миний санал бол  Хууль зүйн сайд Х.тэмүүжин Мөрдөх алба байгуулах тухай хууль санаачлаад боловсруулж байгаа юм байна. Миний бодлоор Монгол банкны Санхүүгийн мэдээллийн албыг татан буулгаж, Мөрдөх албанд чиг үүргийг нь шижлүүлэх хэрэгтэй гэж боддог. Мөрдөх албанд хар тамхи, хүний наймаа, зэрэг олон улсын шинжтэй, илрүүлэхэд маш төвөгтэй хэргүүдийг шалгадаг. Тэнд ч бас яг мөнгө угаах гэмт хэргээр мэргэшсэн хүн ажиллуулах хэрэгтэй. Мөн энэ сэдвээр хуулийн салбарынхны дунд хэлэлцүүлэг явуулж, хуулийн төслийг батлахаасаа өмнө сайн шүүгээсэй гэсэн саналтай байна.

- Ярилцсанд баярлалаа.