-Цагаан сарын баяр болох гэж байна. Монголчууд бид энэ баяраа ер нь ном журмаар нь зөв тэмдэглэж чаддаг уу?

- 17-р жарны “Тийн ялгуусан” хэмээх усан могой жил гарч байна. Энэ жил их сайхан жил болох төлөвтэй гэж үзэж байгаа. Ер нь өвлийн гурван сар дуусаад хаврын эхэн сар гарч байгаа энэ цагт жилийг өнтэй давлаа мөн урин цаг ирж байна гэдэг үүднээсээ уламжлалт цагаан сарынбаяраа тэмдэглэж ирсэн нь эртнээс мартагдаагүй ёс заншил юм. Цагаан сар гэдэг баярыг мартуулах гэж олон янзын зүйл хийж байсан. Нэг нас нэмж, жилдээ өнтэй орж, дараа жилдээ сайн сайхан, эрүүл энх байх ажил төрөл нь өндөр бүтээмжтэй байхыг бэлгэдэж цагаан сараа бид тэмдэглэж иржээ. Ер нь битүүндээ бүхий л зүйлээ цэвэрлэсэн байх ёстой. Шинийн 1-нд бэлдэж тавгийн идээ чихэр боов, бэлгээ бэлддэг уламжлалтай.

- Ер нь бэлэг өгөх нь хэр зөв юм бэ?

- Энэ талаар их л шүүмжлэл хэлэх юм. Ер нь өглөг гэдэг бол буян юм. Тийм учраас буян хийж хүүхэд багачуудын гар дээр ямар нэгэн зүйл тавьж байсан нь бол монгол хүний зан заншил аргагүй мөн. Өглөг өгч хүнд буян хийж байгаа гэдэг утгаараа бэлэг өгөх ёстой. Урьд дээр үед чихэр боов их ховор байсан. Тэр үед томхон ээзгий, ааруул өгч байсан гэж ярьдаг. Түүнээс хойш хоёр сахар, ганц боорцог өгдөг байсан гэдэг. Заавал юм өгөх ёстой. Харин орчин үед нийгэм хөгжөөд чихэр, боов элбэг өгч байна. Сүүлдээ төгрөг мөнгө өгдөг болж байх шиг байна.

- Монголчууд цагаан сараар хараалын үг хэлж, муу үйл хийхийг цээрлэдэг. Энэ талаар яриач?

- Орчин үед хамгийн их мартагдаж байгаа зүйл бол сэтгэл санааны асуудал байна. Хүнд дотоод, гадаад сэтгэл гэж байдаг. Хүмүүс дотоод сэтгэлээ ариун байлгахгүй байна. Цагаан сараар архи ууж, хэрүүл зодоон хийж болохгүй. Ингэж байна гэдэг нь дотоод сэтгэл бохирдсоноос болж байгаа юм. Дотоод сэтгэлийг ариун сайхан байлгаж байж тэр жилдээ үйлс бүтэмжтэй явдаг гэдгийг мартаж болохгүй. Хортой өстэй санааг алга хийх хэрэгтэй.

- Архи биш сүү өргөе гэдгийг та дэмжиж байгаа юм байна. Тийм үү?

- Тэр бол хамгийн үнэн. Сүү шиг ариун зүйл байхгүй. Сүү бол хамгийн эрхэм дээд цагаа. Сүүнийхээ дээжийнхээ хангай тэнгэртээ өргөх, Шинийн 1-ний өглөө гэр бүлээрээ сүү амсдаг уламжлалтай юм. Монголчууд сүү шигээ ариун цайлган сэтгэлтэй баймаар байна. Сэтгэл бохирдсон учраас л бид муу муухай зүйлийг хийгээд байна. Бурхан багшийн сургаальд бол сэтгэл ариун байх нь өөрөөс нь шалтгаалдаг гэж заадаг. Өөрөө өөрөөгий ариусгах нь хамгийн чухал. Сэтгэлдээ түүдгэртэй хүнийг боловсролгүй хүн гэж хэлнэ шүү дээ. Жинхэнэ боловсролтой хүн бол сэтгэлдээ ариун цагаан байдаг. 

- Ер нь могой жил ямар онцлогтой жил вэ?

- Таван махбодь жаран жилдээ эргэж байдаг юм. Тэгэхээр олон жилийн дунджаараа л болно. Түүнээс биш могой гэхээрээ тусгайлан онцгой болчихгүй. Энэ жилүүд хоорондоо ижилхэн байдаг.

- Ирж буй жилдээ монголчууд эвтэй байх хэрэгтэй гэж зурхайчид ярьж байна?

- Тийм. Гол нь эв, эеэ хичээх хэрэгтэй. Хүн болгон сэтгэлээ ариусгачихвал л хоорондоо муудахгүй шүү дээ.

-  Шинийн 1-ний өглөө бид зүг, мөрөө хэрхэн зөв гаргадаг юм бол?

- Шинийн 1-нд мөр гаргах нь тухайн жилийнхээ цог хийморийн зүгт гараад хишиг буяныхаа зүгээс ирж цээрээ гаргана гэсэн утгатай зүйл. Тэгэхээр мөрөө гаргах ёстой.

- Жил нь орж байгаа хүмүүс засал номоо заавал хийлгэх ёстой юу?

- Засал номын хувьд хүн бүр янз бүр байдаг. Жилийн өнгө хувь хүнээс шалтгаалдаг. Засал номоо хийлгэвэл тэр хүн тухайн жилдээ муу зүйлд өртөхгүй. Ямар нэгэн гай барцадаас зайлуулдаг. Нэг үгээр хэлбэл өөрийгөө тойруулж бат бэх цайз хэрэм босгож байна гэсэн үг.

- Шинийн 15-н дотроо багтааж засал номоо хийлгэхийн утга учир нь юу юм бэ?

- Заавал 15-н гэхгүй. Сар бүрийн эхэн 8, 15, 30 гээд их дүйчингүүд байдаг. Цагаан сарын Шинийн 1-нээс 15-н хүртэл их дүйчин байгаа юм. Бурхан багшийн их номын хувилгааныг үзүүлсэн аргагүй их дүйчин юм. Тэгэхээр энэ дүйчинд буян хийвэл түм бумаар арвиждаг. Нүгэл хийвэл бас тэр хэрээр арвиждаг. Хийсэн нүгэл бол сэтгэлд байнга хадгалагдаж байдаг учраас арилдаггүй юм. Урьд дээр үед хүмүүс нүгэл хийхээс их цээрлэдэг байсан.

- Үнэтэй тарган ууцыг заавал тавих шаардлагатай юу?

- Ямар ууц тавих нь хувь хүний асуудал. Түүнээс албан ёсны тогтсон ёс уламжлал байхгүй. Эрт үед ууцыг тавьдаг байсан. Гэхдээ зүгээр жаахан мах тавьж болно. Боломж муутай айл бол дөрвөн өндөр хавирга тавьсан ч болно шүү дээ. Тэр бол хувь хүний амьдралын байдлаасаа л болно. Ууцыг их богдын үед тавьдаг байсан.

- Шинийн нэгэн хэзээ болох тал дээр жилийн жилд зурхайчид маргалддаг. Энэ жил нам гүм байгаа нь өдөр сар нь таарч байна гэсэн үг үү?

- Цагаан сарын шинийн 1-ний асуудлаар маргалддаг. Бүр сарын өмнө ч золгох ёстой гэж маргалддаг. Энэ бол маргаад байх зүйл байхгүй. Төгс буянтын зурхай, шар зурхай гэж хоёр зүйл байдаг юм. Шар зурхай бол Хятад ёсны зурхай. Төгсбуянт бол Монгол зурхай. Энэ хоёр зурхай хоёулаа байх ёстой. Төгс буянтын зурхайтай шар зурхай ганц хоёр хоногоор зөрөх асуудал байдаг. Бусад үед бол таарч л байдаг. Энэ хоёр зурхайг яаж ч тааруулж болно.