ИЗНН-ын гишүүн, Шударга өрсөлдөөн төрийн бус байгууллагын тэргүүн Х.Бат-Ялалттай дараах асуудлаар ярилцлаа.

      ИЗНН-ын гишүүн, Шударга өрсөлдөөн төрийн бус байгууллагын тэргүүн Х.Бат-Ялалттай дараах асуудлаар ярилцлаа.

    - ИЗНН-д та Улс төрийн зөвлөлийн гишүүн, Үндэсний хорооны гишүүн, Намын дэд дарга гээд нэлээн дээгүүр албыг хашиж байлаа. Яагаад гэнэт сонгуульт ажлаа  өгөх болов оо. Ямар нэгэн эрх ашгийн зөрчил гарав уу?

    -Намын гишүүн хэвээр байгаа. Дээрх таны хэлж байгаа намын сонгуульт ажлаа л өгсөн. Намыг төлөөлүүлэн ажил хийлгэх гэж байгаа хүмүүс миний зарчимд нийцэхгүй шаардлага тавиад байсан учраас дээрх сонгуульт ажлаа өгөөд байна. Дэд даргын ажил гэдэг бол хийвэл маш их ажилтай. Хийхгүй бол ямар ч эрх мэдэлгүй л алба. Нам гэдэг бол олон нийтэд нээлттэй,  ажил хийдэг, гишүүдээ зохион байгуулдаг,  нийгмийн олон асуудалд зөв шийдэл олж чаддаг, бодлого боловсруулдаг  байгууллага байх ёстой. Гэтэл манай намын хувьд жирийн гишүүнийхээ хувьд шүүмжлэхэд олон жилийн түүхтэй хэрнээ  бодлого боловсруулах ямар ч туршлагагүй,  боловсруулсан бодлого ч байхгүй л сууж байна. Өнгөрсөн хугацаанд маш олон намтай нэгдэж байсан учраас намын  үзэл баримтлал бодлого чиглэл нь өөрчлөгдөж хувьсаж байсан учраас бодлого нь төлөвшиж чадаагүй. Шударга, үнэнч, чадварлаг хүмүүс энэ намд олон бий. Тэдэнтэйгээ нэгдээд  нам дотроо жигүүр байгуулж  нийгэмд хэрэгтэй зүйл хийе гэсэн шийдэлтэй байна. Намын  ялзарсан үхшмэл байдлыг ил гаргаж тавиад ямар ч үр дүнд хүрэхгүй байгаа нь намын гишүүдийг нэлээн мохоодог. Тэр ч утгаараа нийгэмд Иргэний зориг ногоон нам бол цэвэр  нам гэсэн ойлголт төрүүлдэг ч нөлөөлөлгүй нам гэдгийг олон түмэн мэддэг.

    - Иргэний зориг ногоон нам сонгуулийн үеэр  идэвхждэг. Бусад үед чимээгүй болчихдог хэмээн хүмүүс шүүмжилдэг. Уг нь АН-ыг залгаад гарсан “ах” нам шүү дээ. Энэ тухайд?

    -2012 оны сонгуулийн үеэр энэ намтай нэгдсэн. Сонгуулийн өмнө Шударга өрсөлдөөн төрийн бус байгууллага дээрээ тулгуурлан монгол хүний төлөө дуугарч ажилладаг нам байгуулья гэсэн санал гаргасан юм. Ер нь монголд  хүний төлөө гэсэн сэтгэл зүрхтэй улс төрчид харагдахгүй байгаа шүү дээ. Ард түмэн ч надтай адилхан дүгнэлт хийх байх. Монголд мөнгө эрх мэдэлтэй хүмүүст хууль  үйлчилдэг. Ядарсан нэгэнд  хууль маш хатуу ширүүн байдаг. Ядуурал дээд цэгтээ хүрлээ. Өнөөдөр Монгол Улсад хэчнээн хүн хогийн цэг дээр амьдарч байна вэ. Хэчнээн хүн  хүнсний бүтээгдэхүүнээ өдөр хоногоор хэмжиж авч байна вэ гээд  асуудлууд ар арааасаа ундарч байна. Тиймээс   үүнд үүнтэй тэмцэх шаардлага  гарчээ гээд бидний хэсэг нөхөд сонгуулийн өмнө  нам байгуулах гэж байлаа. Тэгээд олон нам байж байхаар  байгуулагдсан намтай нэгдвэл яасан юм бэ гээд  Иргэний зориг ногоон намтай нэгдсэн. Үнэхээр цэвэр нам, лидер нь зовлон үзсэн  хүн гэж харж байсан учраас энэ намд чаддаг мэддэгээрээ туслан цул болоод явъя гэж анх нэгдсэн юм.
 
    -Өнгөрсөн сонгуульд та бүхэн цул болон хүч нэмжээ. ИЗНН УИХ-д хоёр суудал л авснаас өөр амжилт гаргаагүй. Энэ юутай холбоотой гэж та дүгнэж байна вэ?

    -Сонгуульд бид  бүх чармайлтаа дайчлан ажилласан. Харамсалтай нь  бодлого, мөрийн хөтөлбөрөө сайн боловсруулж чадаагүй. Миний хувьд  дэд даргын ажлыг гурван сард аваад түүнээс хойш  намыг нэлээн сайн зохион байгуулалтад оруулъя гэж хичээж ажилласан. Наад зах нь  намын  бичиг баримт нь  эмх цэгцгүй байсан. Дотоод ажлыг  хариуцсан дэд даргын ажил хүлээж авахдаа ямар ч цаас хүлээж аваагүй. Би үүнийг маш гайхсан. Дотоод ажил чинь  бодлого, системтэй төлөвлөгөөтэй явагдах ёстой. Гэтэл нэг ч бичиг цаас байхгүй. 13 жилийн нүүр  үзсэн  нам хэрнээ байр ч алга байна шүү дээ. Эндээс маш том гаргалгаа хийж өөрсдөдөө дүгнэлт хийх ёстой.

    -Иргэний зориг ногоон намын дарга нь гишүүн, сайд болдог жишиг олон жил өрнөлөө. Дотор нь байгаа хүний хувьд үүнийг та юу гэж тайлбарлах вэ?

    -С.Оюун гэдэг хүнийг яаж дарга байлгах вэ гэдэг бодлого  гарч байгаа болохоос биш  гишүүдээ дэмждэг, хүмүүсээ нэмье, гишүүнчлэл, бодлогынхоо цар хүрээг өргөтгөе гэсэн зорилго  үнэндээ харагдахгүй байгаа. Манай нам  сонгууль өнгөрөөд унтчихдаг гэдэгтэйгээ эвлэрчихсэн. Дэд даргын албыг аваад намаа унтуулахгүй гээд нэлээн үзлээ. Намын удирдах зөвлөлгөөнийг гурван удаа зохион байгууллаа. Намын гишүүд уулзаад ярихад ямар үзэл баримтлалтай нам юм бэ гэдэг дээрээ  хүртэл өнөөдөр  тогтоогүй л байж байна. Гуравдагч хүчин гэдгээр нийгэмд  эрүүл саруул улс төрийн бодит хүчин ажиллах орон зайг нь хааж байгаагийн эсрэг тууштай тэмцэе гэж бодож  намын дэд даргынхаа ажлыг өгсөн.

    -Та Иргэний зориг намын ирээдүйг хэрхэн харж байна вэ?

    - Төрд итгэх ард түмний итгэл дундарчихлаа. Энэ утгаараа нийгэмд эрүүл улс төрийн хүчин шаардлагатай байна. Үнэхээр шударга зоригтой дайчин залуусыг хүсч байна шүү дээ. Иргэний зориг ногоон нам үнэхээр энэ орон зайг нөхөж чадах  болов уу гэдэг эргэлзээтэй болчихоод байна. Одоогийн  бүтэц зохион байгуулалтаар бол энэ ямар ч боломжгүй. Тиймээс бид  жигүүр байгуулж нам дотроо шинэчлэл хийхийн төлөө ажиллана. Болохгүй бол бид өөр арга замыг хайна. Улс төрийн нам хэд ч байж болно шүү дээ. Ямар ч байсан шударга ёсны төлөө тэмцэнэ.

    -Тэгэхээр таны ярианаас үзэхэд цаашид  улс төрд нэлээн шаргуу орох нь ээ дээ?

    -Хуульч хүнийхээ хувьд  нийгмийн шударга ёсны төлөө тэмцдэг. Гол нь шударга нийгэмд  амьдармаар байна шүү дээ. Өнөөдөр Монгол Улс хөгжлийн тухай яриад байдаг. Гэтэл хөгжилд саад болж байгаа зүйл нь шударга бус үйлдэл л байна шүү дээ. Нийгмийн баялгийн тэгш бус хуваарилалт, эрх мэдлийн тэгш бус байдал, төсвийн мөнгийг үр ашиггүй зарцуулдаг гээд шударга бус явдал хэрээс хэтэрлээ. Хулгай, луйврыг илчилж хариуцлага хүлээлгэн төрийг аюулгүй байлгах үүднээс шүүх хуулийн байгууллагын шинэчлэлийг зайлшгүй хийх ёстой. Миний хувьд улс төрд зүтгээд байх сонирхол байхгүй. Гэхдээ  “хүн нэрээ тогос өдөө” гэдэг шүү дээ. Монголчууд бид  гурван саяулахнаа хэрнээ буруу тийшээ яваад байгааг чимээгүй хараад  сууж чадахгүй  байгаа учраас улс төрд хөл тавьсан.  
Зарим хүмүүс  улс төрийн эрх мэдлийн төлөө энэ яваад байна гэж ойлгож магадгүй.  Гэхдээ цаг хугацаа бүхнийг  харуулна. Долоон жилийн  хугацаанд би хууль шүүхийн болохгүй бүтэхгүй  байгаа зүйлийг ярьж ирсэн.  Хэрвээ  шударга ёс нийгмийн зөв зохион байгуулалт амьдралд байсан бол би мөрөөрөө сайхан судалгаа хийгээд гэр бүлтэйгээ амьдармаар байна.

    -Ямар нэгэн намд харъяалагдаж байгаа хүн даргынхаа эвийг олж ажиллах ёстой гэсэн бичигдээгүй хууль Монголд бий гэж хэлж болно. Та үүнийг хэр мөрдөв? 

    -Ер нь  тийм шүү дээ. Даргадаа таалагдах, эрх мэдэлтэй хүмүүсийг зусарддаг нь нийгмийн гол шалгуур болчихоод байна . Монгол хүмүүс бол ингэж амьдрах хүмүүс биш. Монголын залуус  хэлье гэсэн үгээ хэний ч өмнө хэлдэг байх ёстой. Тиймээс энэ байдлыг бид өөрсдөө өөрчлөх хэрэгтэй. Иргэний зориг ногоон нам бол маш жижигхэн хувилбар нь.

        -Хуульч  хүний хувьд санааг тань чилээж байгаа ямар асуудал байна вэ?

    -Хамгийн их санаа зовоож байгаа асуудал бол хүний эрхийн зөрчилтэй тэмцэх үүрэгтэй хуулийн байгууллагын ажилчид худалдагдсан явдал. Бүлэглэлд хуваагдан хэн нэгний төлөө шүүгч, прокурор,  цагдаагийнхан маань хууль бус шийдвэр гаргадагт санаагаа чилээж явдаг. Энэ бол хамгийн том эмгэнэл.  Хүний эрхийн түгээмэл хоёр зөрчил байна.  Нэгдүгээрт жирийн иргэд бие, биенийхээ эрхийг зөрчих, хоёрдугаарт төрийн албан хаагч бие, биенийхээ эрхийг зөрчиж байна.  Төрийн албан хаагч хүний эрхийг зөрчдөг үйлдэлтэй тэмцдэг механизм манайд алга. Өнөөдөр Монгол Улсад Цагдаа хүчтэй байж гэмт хэрэг нийгмийн зөрчилтэй тэмцэнэ. Гэтэл  өдрөөс өдөрт энэ цагдаагийн байгууллага хүчин мөхөсдөж байна. Цагдаагийн эрх мэдлээ хязгаарлалаа л гэнэ. Энэ хууль хяналтын байгууллагын өөрчлөлт шинэчлэлтийг хүрээнд хийх ёстой ажлууд хийгдэхгүй байгаа учраас ийм байгаа юм. Өнөөдөр Монгол Улсад үнэхээр шударга ёс байгаа л бол шүүгчийг шударга байлгах ёстой. Прокурор, хууль хяналтын байгууллагын ажилчдыг шударга болгох ёстой. Шинжээчдийг шударга байлгах ёстой.