Энэ удаагийн ярилцлагын маань зочноор архинд донтсон, тэнэмэл иргэний амьдралаасаа олон арван жилийн дараа салж буй иргэн Н.Эрдэнэ уригдлаа.

-Нас хэдтэй вэ. Хэдэн наснаасаа архитай нөхөрлөв?
-Энэ жил 57 нас хүрч байна. Худалч хүнд зургадугаар ангиасаа архитай танилцсан даа. Гэхдээ ямар тэр үед архи тэр бүр олдох юм биш. Эсгэсэн "барашик", айраг уугаад л явж байдаг байлаа.

-Айлын хэд дэх хүүхэд вэ?
-Айлын бага. Дээрээ таван эгчтэй. Ээж, аав маань өөд болсон.  Уг нь нэг ах байсан юм гэсэн. Ах маань гурван настайдаа өнгөрчихсөн юм билээ. Ер нь 100 хүн архинд орсон байлаа гэхэд 40-50 нь айлын бага, ганц, эрх дураараа өссөн хүмүүс байдаг юм шиг санагддаг.

-Эгч нар чинь холбоотой байдаг уу?
-Ганц эрэгтэй гэж очиж архины мөнгө гэж авсаар байгаад их ч зовоосон доо. Дандаа эгч нарынхаараа хонож, өнжиж байлаа. Заримдаа нөхөртэй нь таарахгүй муудалцах үе ч байсан. Бүр хүүхдүүдийнхээр нь хоноглоод явж ч байв. Хүйтэн үед нь айлуудаар байгаад л хавар болохоор гараад явчихдаг байсан.

-Таныг энэ төвд ирээд нийгэмшиж, архинаасаа гарсан гэдгийг мэдэж байгаа юу?
-Мэдэхгүй байгаа. Одоохондоо хэлэлгүй байж байгаад цагаан сараар ч юм уу эсвэл жилийн дараа сайхан болоод очно.

-Гэр бүл, үр хүүхэдтэй юу?
-27, 29 настай хоёр сайхан хүү бий. Нэг нь Германд, нөгөө нь Японд ажиллаж амьдардаг. Эхнэр маань намайг хоёр сар хоригдоод гарч ирэхэд нас барчихсан байсан. Элэгний хорт хавдраар өнгөрсөн. Би ханьдаа л маш их баярлаж явдаг. Намайг олон жил архи уугаад явж байхад нэг ч удаа цаашаа гэж түлхэж байгаагүй. Хоёр хүүхэдтэйгээ хоригдож гарч ирснийхээ дараа уулзсан. Хоёулаа тэвэрч авч уйлаад л явсан. Уг нь Германд байдаг нь намайг авч явна гэсэн. Би үхсэн ч Монголдоо үхнэ гээд яваагүй. Аавдаа санаа зовох зүйлгүй гээд явуулсан.

-Тийм сайхан гэр бүл, ханьтай байсан байж яагаад гэрээсээ явсан бэ?
-Үргэлж гэрийнхнийхээ дэргэд архи , дарс ууж зовоогоод яахав гэж бодоод эхнэртээ хэлээд гэрээсээ явж байсан. Тухайн үед хоёр машин, хоёр өрөө байртай байсан. Бүгдийг нь эхнэр, хоёр хүүхдэдээ үлдээгээд өмсөж байсан хувцастайгаа, дансанд байсан 2.3 сая төгрөгөө аваад л гарсан. Тэр үед хоёр хүү маань дээд сургуульд арай ороогүй байсан. Түүнээс хойш миний хань араас хоёр жил гаруй гүйж, гэртээ харихыг гуйж байсан даа. Хүний хань гэдэг үнэхээр сайхан юм билээ. Даанч би омголон байж дээ.

-Та хоёр сар хоригдож байсан гэлээ. Ямар хэргээр хоригдов?
-Зодоон хийгээд  хамт архи ууж байсан хүнээ  тав хутгалсан. Азаар өвөл байсан болохоор хоёр нь орж, гурван нь ороогүй байсан. Энэ асуудлаасаа болж хоёр сар хоригдсон. Гэхдээ би өөрөө хэргээ хүлээж очиж байсан.

-Хоёр сар л хоригдсон гэж үү?
-Тухайн хутгалуулсан хүн маань хөнгөн гэмтсэн байсан. Ар гэрийнх нь зүгээс 1.5 сая төгрөг нэхсэн. Улмаар би эгч нараасаа 500 мянгыг нь авч өөрийнхөө грүппийн мөнгөтэй нийлүүлж өгсөн.Би 2009 онд аваарт орж грүппэд орсон. Ингээд энэ асуудлаа зохицуулаад буцаж “Эрчүүд, эрүүл гэр бүл төв”-д ирсэн.

-Тэгэхээр та түүнээс өмнө энэ төвд байсан гэсэн үг үү?
-Хэргээ үйлдчихээд зугтаж энэ төвд ирээд гурван сар байсан. Ингээд би гэм нүгэл үйлдсэн гэдгээ ухаарч өөрөө хэргээ хүлээхээр явсан. Улмаар хоёр сар хоригдоод гарч ирээд буцаж энд ирсэн.

-Хэргээ өөрөө хүлээгээд хариуцлагаа үүрчихсэн болохоор одоо сэтгэл чинь арай л уужирч байна уу?
-Анх ирээд гурван сар болохдоо байнгын шаналж байсан. Ийм сайхан амгалан тайван газар ирсэн байсан ч намайг цагдаа нар хайж байгаа гэж бодохоор л хэцүү байсан. Харин одоо бол бүх асуудлаа шийдсэн болохоор сэтгэл санаа ч тайван байна. 

-Та аль сургуулийг төгсөж байв?
-Цэргийн сургууль төгссөн. Офицер байсан. Ахмад цолтойдоо халагдсан. Мөн Эрхүүд хоёр жил сурч байсан. Тухайн үед боловсрол, мэдлэгтэй хүмүүс хаана ч хоолоо олж идэхээр л байсан. Ингээд Зүүнбаянд офицер хийж байгаад халагдсан. Уг нь дэд хурандаа ч болов авчих боломж их байсан. Даанч архинаас болж хоёр ч удаа зөрчил гаргасан. Одоо манай үеийнхэн хурандаа, генерал болчихсон явж байна.

-Ажлаасаа халагдаад юу хийж байв?
-1991 онд халагдаад 2004 оноос  наймаанд явдаг байлаа.  Мөнгө ч сайн олно. Бээжин орж бараагаа зөөчихөөд л гэртээ оролгүй үргэлжлүүлээд наргиж цэнгээд явчихдаг байсан. Намайг мөнгөтэй байхад надад олон сайхан найзууд байлаа.  Тэд манайд байнга ирж хөцөр тоглож, архи пиво ууна. Тэгэхэд би том өрөөнийхөө орон доор найзууддаа зориулаад авдар архи хадгалчихдаг байсан. Харин  ядуу найзууддаа очоод архины мөнгө өгдөг байсан. Тухайн үед би найзуудаа хорлож л байсан байгаа юм.

-Ер нь архи гэдэг зүйл боловсрол мэдлэг, баян ядуу хамаарахгүй сүйрүүлдэг зүйл юм аа даа. Та санал нийлж байна уу?
-Архинд орсон гудамжны бүх хүмүүстэй уулзаад үзэхэд дээд боловсролтой хүмүүс бараг 100-ны 80 хувь байгаа шүү.  Бүр хоёр дээд сургууль төгссөн хүн миний мэдэх маш олон байна. Манай төвд л гэхэд дээд боловсролтой, мэргэжил мэдлэгтэй хүн олон.

-Архи уухгүйгээр та яг хэд хонож чаддаг байв?
-Долоо хоног эсвэл сар болж чадна. Гэвч хүмүүсийн уруу татлагаар ууж л таардаг байсан. Офицер байхад ч их уудаг байлаа. Найз нөхөдтэйгээ нийлж л уусаар байгаад өөрийгөө татаж чадахгүй архинд орсон.

-Ер нь архинд орсон хүн би архичин биш гэж бодож явсаар л буруутдаг юм шиг санаддаг?
-Яг үнэн.  Тэд би архичин биш л гэж бодож явдаг. Би ч өчигдрийг хүртэл би архичин биш л гэж явсан. Гэтэл өнөөдөр би архиар амьдралаа, эхнэр, хүүхдээ сольчихсон сууж байна. Бас ах дүү хамаатан саднаа солилоо. Архи бол намайг хараад инээдэг байсан биз. Чи хамаг сайхан амьдралаа надаар сольсон. Уугаад бай, уугаад бай гэдэг байсан байлгүй.

-Та архины ямар нэг эмчилгээ хийлгэж байсан уу?
-Ямарч эмчилгээ хийлгэж байгаагүй. Ээж маань хэлж байсан л даа. “Миний хүү хаашдаа архи уудаг юм чинь архины эмчилгээнд л битгий яваарай. Тэгвэл бүр мууддаг” гэж хэлж байсан. Гэтэл би энэ үгийг нь марталгүй, амьдралдаа хэрэгжүүлж чадсан байж “миний хүү архинаас одоо холдвол  яасан юм бэ” гэдэг үгийг нь хэрэгжүүлж чадаагүй.

-Тэгээд бүр тэнэмэл иргэний замаар яваад л гудамжинд хонож өнжиж байв уу?
-Байнга орцонд хононо. Тэгэхдээ цэвэрхэн цаас оруулж дэвсээд тэрэн дээрээ унтчихаад гардаг байсан. Гудамжинд ерөөсөө хонодоггүй. Бас болоогүй их цэвэрхэн хувцасладаг. Архиныхаа мөнгөнөөс илүүвчлээд “Нарантуул”-аас хямдхан дотуур өмд, цамц, оймс аваад солиод өмсчихдөг байлаа. Бөөстөх бүү хэл хуурстай ч явж үзээгүй.  Гэвч өөрийгөө цэвэрхэн хувцастай явдаг гэж бодож байсан ч энэ газар ирээд маш их ичсэн. Архичин хүн өөрийгөө архичин биш гэж хэлдэг шигээ цэвэрхэн хувцастай явж байна л гэж ойлгодог.

-Одоо бол архи гэдэг зүйлийг жигшиж байгаа биз дээ?
-Ухамсартай л хүн юм чинь бүгдийг ойлгож байгаа. Архийг миний амруу ямар хүн цутгах юм биш. Лангуун дээр байгаа архи миний амруу өөрөө орчихгүй шүү дээ. Би өөрөө л ууж ийм байдалд хүрсэн. Халаасандаа байгаа хэдэн төгрөгөөрөө шараа тайлна гэж архи авч уусаар байсан. Архины мөнгөгүй боллоо гэхэд найз нөхдөө шаналгана. Гэрийнх нь хаалгыг цохино. Хаалгаа онгойлгож намайг харчихаад хаачихна. Гэсэн ч нүдээд зогсоод байна. Эцэст нь өнөөх  маань хэдэн цаас өгч байж сална. Ингэж л амьдардаг байлаа. Одоо би архи, тамхи аль альнаас нь гарсан.