“Иргэдийн шударга шүүх” төвийн тэргүүн Х.Бат-Ялалт ирэх баасан гарагт Хууль зүйн үндэсний хүрээлэнд “Хууль зүйн салбарын шинэчлэлийг ташуурдах нь” сэдэвт шүүмж илтгэл хэлэлцүүлэх юм. Тэгвэл Х.Бат-Ялалт чухам яагаад хууль зүйн салбарыг эсэргүүцээд байгааг нь тодрууллаа.

-Хууль зүйн салбарын шинэчлэлтэд олон асуудал байна гэдгийг чин зарим хүмүүс хууль зүйн салбарыг шинэчлэхийг эсэргүүцэж байна хэмээн үзэж байна. Үүнд байр сууриа илэрхийлээч?
-Хууль зүйн салбарын шинэчлэлийг болохгүй байна, Х.Тэмүүжин сайд таны бодлого буруу байна хэмээн өнгөрсөн жилээс хойш мэтгэлцээнд дуудсан ч хариу өгөхгүй байна. Хууль зүйн салбарын шинэчлэл хийхийг бид эхнээсээ хүссэн. Одоо ч хүсч байгаа. Харамсалтай нь зарчмын маш том байр суурь, ялгаа зааг байгаа учраас энэхүү ялгааг нэг болгохгүйгээр Монгол Улсад хууль зүйн салбар алдаа доголдолгүйгээр ажиллана гэсэн баталгаа байхгүй.
Өнөөдрийн шинэчлэлийн бодлогыг барьж байгаа нөхдүүд ерөөсөө хууль болохгүй байна гэдэг ойлголт өгч байна. Монгол Улсад 40 хууль өөрчлөх юм бол хууль зүйн салбарын шинэчлэл боллоо гэж яриад байгаа. Үүнтэй бол бид санал нийлэхгүй.

Өнгөрсөн 2006-2009 оны хугацаанд л гэхэд бид 10 мянга гаруй иргэдээс судалгаа хийж биечилж ярилцсан. Гэтэл эдгээр хүмүүс хуульчдад гомдож явдагаа хэлдгээс эрүүгийн хуулинд  гомдож байна гэж хэлж байгаагүй. Эрхзүйн шинэтгэл гэж яриад байгаа ч манай улсын эрхзүйн тогтолцоо харьцангуй залуу. Өөрөөр хэлбэл, 1992 онд шинэ үндсэн хууль батлагдсанаас хойш эрхзүйн шинэтгэл хийгдээд явж байгаа. Өнөөдөр бид хэрэглэвэл зохих хуулиа хэрэглэж үзээгүй байж, энэ муу хууль гэж дахин засч байна. Тухайлбал, бид өмсөж үзээгүй хувцсаа надад таарахгүй гээд дахин шинэ хувцас авч байгаатай адил юм.

-Тэгэхээр таныхаар бол яах ёстой юм бэ?
-Одоо байгаа хуулиа яг хэрэгжүүлээд үзье. Хэрэгжүүлж болохгүй зүйлээ хуульчид өөрсдөө ярилцая. Гэтэл өнөөдөр хуульчдын санаачилгаар биш улс төрчдийн санаачилгаар хууль зүйн салбарын эрх зүйн шинэтгэл хийгдэж байгаа нь маш харамсалтай юм. Хуулиудаа дүгнэж үзээгү,  яг ямар хуулийн зохицуулалт болохгүй байгааг  тодорхойлоогүй байж бүхлээр нь өөрчлөх тухай яриад байгаа. Тэгэхээр тодорхой хугацааны дараа дахиад л энэ хууль болохгүй байна гэх шинэчлэлийн тухай ярих болно.

 -Танай байгууллагаас төрийн албан хаагчдын гэмт хэрэгтэй тэмцэнэ гэж байсан?
-“Иргэдийн шударга шүүх” төрийн бус байгууллагаас төрийн албан хаагчдын үйлддэг гэмт хэрэгтэй тэмцэх үндэсний хөтөлбөрийг санаачилж байгаа. Өнөөдөр манайх эрүүгийн болоод  гэмт хэргийн тухай хууль яриад л байдаг. Гэтэл өнөөдөр төрийн албан хаагчдын үйлддэг гэмт хэрэгтэй тэмцэх үндэсний бодлого байхгүйгээс болоод төрийн албан хаагчид хуулийг зөрчдөг. Хуулийг завхруулдаг. Үүнээс болж мөнгөтэй, эрх мэдэлтэй хүнд хууль үйлчилдэггүй гэсэн итгэл үнэмшил бидний сэтгэхүйд бий болчихсон. Тиймээс бид энэхүү үндэсний хөтөлбөрийг санаачлаад эрх баригчдад ил захидал хүргүүлж байгаа. Өнөөдөр бид авлигатай тэмцэж, авлигыг бууруулна гэж ярьдаг хэдий ч авлига авч, өгч байгаа төрийн албан хаагчдынхаа тухай ерөөсөө ярихгүй байна. Шинээр батлагдах гээд байгаа гэмт хэргийн тухай хуулинд л гэхэд “Шүүгч илтэт хууль бус шийдвэр гаргах юм бол хүлээлгэх хариуцлага нь хөнгөрөөд” явсан байгаа. Харин одоо хүчин төгөлдөр үйлчилж байгаа эрүүгийн хуулинд шүүгч илтэт хууль бус шийдвэр гаргавал 10 жил хүртэлх хугацаагаар хорих ялтай байдаг. Гэтэл одоо шинэ хуулиараа 1-5 жилийн хугацаатай хорих ял авч байна. Өөрөөр хэлбэл, шүүгч санаатайгаар хэн нэгэнд ашигтай шийд гаргаад, хэн нэгнийг хэлмэгдүүлж хохироосон бол хүлээлгэх хариуцлага хөнгөрнө.

-Хэд хэдэн томоохон жишээн дээр тайлбарлаж болох уу?
-Тухайлбал, УИХ-ын гишүүн ял шийтгэл аваад  хоёр сарын дараа цагаадаж байсан.Тэгэхээр та бидний нүдний өмнө шүүх ялгамжтай үйлчилдэг байдлыг өнөөдөр хэн ч ярихгүй байгаа нь хууль зүйн салбарын шинэчлэлд итгэх бидний итгэлийг байхгүй болгож байна. Хууль зүйн салбарын шинэчлэлийн бас нэг гол зорилго бол өнгөрсөн хугацаанд хуулийнханы алдаатай үйл ажиллагаанаас хохирсон иргэдийн зөрчигдсөн эрхийг сэргээх тухай асуудал байгаа. Энэ тухай ч өнөөдөр хууль зүйн салбарын шинэчлэлийн хүрээнд яригдахгүй байгаа юм. Тиймээс бид төрийн албан хаагчдын хууль бус үйлдлийг эсэргүүцсээр байна.

Үнэхээр амьдрал дээр хууль зүйн салбар, төрийн албан хаагчид алдаатай шийд гаргаж байна уу гэвэл гаргаж байна. Хуйвалдаж, авлига хээл хахууль авч байна. Тиймээс бид үүнтэй тэмцсээр байх болно.

-Төрийн албан хаагчдын гэмт хэрэг гэхээр аль нэг салбарынх түлхүү яригдаж таарах уу?

-Хууль тогтоох засаглалын хүрээнд ажилладаг төрийн албан хаагчдын үйлддэг гэмт хэрэг, шүүх засаглалын хүрээнд үйл ажиллагаа явуулдаг төрийн албан хаагчдын гэмт хэрэг гээд тус тусдаа үйлдэгддэг онцлогтой гэмт хэргүүд байна. Тэгэхээр албан тушаалтнуудын гэмт хэрэгтэй тэмцэх аргыг нарийвчлан тодорхойлох, ялангуяа ял шийтгэлийн бодлогыг чангатгах хэрэгтэй. Өнөөдөр тангараг өргөчихсөн хүн тангарагаа зөрчөөд хууль бус зүйл хийнэ гэдэг эх орноосоо урвасантай адил. Гэтэл өнөөдөр төрийн албан хаагчдын ял шийтгэл ихэвчлэн хөнгөн эсвэл хөнгөвтөр гэмт хэргийн төрөлд багтдаг. Ганцхан тоо баримт дурдахад, Монгол Улсын төсвөөс жилдээ 13 орчим тэрбум төгрөгийг төрийн албан хаагчдын гаргасан алдаатай шийдвэрийн улмаас засгаас иргэд, аж, ахуй нэгж байгууллагад олгосон байгаа юм. Сүүлийн хоёр жилийн байдлаар 23 тэрбум төгрөгийг олгочихоод байна.

Тэгэхээр төрийн албан хаагч улс оронд их хэмжээний хохирол учруулж байна. Өөрсдөө улс орноо хөгжүүлэх биш, улс орноо хөгжүүлэхэд саад учруулж байгаа юм. Тиймээс төрийн албан хаагчдын үйлддэг гэмт хэрэгтэй тэмцэх тусгай үндэсний хэмжээний хөтөлбөр хэрэгтэй гэдгийг л бид санаачилсан.

-Хүний эрхийн хамгаалагчдыг бэлтгэдэг болно гэж байсан. Энэ талаараа?
-ИШШ төрийн бус байгууллага “DEFENCE” гээд хүний эрхийг хамгаалагчдыг бэлтгэдэг албан бус сургалтын төв байгуулж байгаа. Манай иргэд өнөөдөр эрх зүйн боловсрол муутайгаас болоод тэр дундаа төрийн албан хаагчидтай хэрхэн харилцахаа мэдэхгүйгээс болоод төрийн албан хаагчдын гэмт халдлагад өртөх магадлалтай. Үндэслэлгүйгээр хоригддог, хууль бус үйлдлийнх нь золиос болсон маш олон иргэд бидэнд ханддаг. Тэгэхээр эдлэх ёстой эрхээ эдлээгүйгээс болоод эрхзүйн байдал маш муу болсон үедээ бидэнд ханддаг нь ихээхэн хүндрэл учруулдаг. Тиймээс өнөөдөр МУҮХ-д заасан хүний эрхийг хамгаалах, сэргээх үүрэгтэй төр маань хүний эрхийгзөрчигч болж хувирсан. Ийм маш олон жишээ баримт байгаа. Өнөөдөр бид бүхэн маш эрсдэлтэй нөхцөлд амьдарч байна. Хүний эрхийн баталгаа Монгол Улсад байхгүй байна. Хууль зүйн салбарын шинэчлэл хүний эрхийг баталгаажуулах  ёстой. Гэтэл энэ ажил хангалтгүй байгаа учраас манай байгууллага тэмцэх болно.