Төрийн албаныханы дунд халаа сэлгээ их байгаа талаар сүүлийн үед ихээр яригдах болжээ. Тэр дундаа сонгуулийн үеэр, албан томилгоогоор халж, сэлгэх асуудал гарсаар байгаа нь нууц биш. Харин өмнө нь ажлаас халагдсан иргэд хөдөлмөрийн тухай хуулийн мэдлэггүйгээс чимээгүй өнгөрдөг байсан бол өдгөө хуулийн зөвлөгөө авч, шүүхээр хүртэл заргалдах болжээ. Тэгвэл энэ талаар МҮЭХ, Хөдөлмөр нийгмийн бодлогын хуулийн мэргэжилтэн М.Саранцацралаас зарим зүйлийг тодрууллаа.

-Ажилтан, ажил олгогч хоёр шүүхээр явахад хэн нь унах нь их вэ?

-Ер нь шүүхээр шийдвэрлэгддэг хэрэг ихэвчлэн ажилтны талд шийдэгддэг. Энэ нь ажил олгогч тухайн тушаал, шийдвэрийг үндэслэлгүй гаргадгаас үүдэлтэй. Тухайлбал, хөдөлмөрийн хууль, гэрээ, дотоод журам, хамтын гэрээ зэргээ уялдуулах ёстой байдаг ч тэгж чаддаггүй. ХТХ-ийг тайлбарласан  ноцтой зөрчлийг ийм, ийм гээд тайлбарлаад өгчихсөн байхад л “хулгайлсан”, “танхайрсан” гэж заагаад ажлаас халдаг. Энэ нь цагдаагийн албан тушаалтны хийх ёстой үйл ажиллагаа болохоос тухайн байгууллагын дарга, захирлын хийх ёстой зүйл биш.  Тэгээд ч хулгайлсан, танхайрсан гэдэг үг шүүхээр эцэслэн шийдвэрлэгдэж байж л орох ёстой. Шүүхээр орж, таслан сэргийлэгдээгүй байхад хүний хулгайч гэж болохгүй. Мөн эвлэлдэн нэгдэх эрх буюу үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх эрхийг нь хаадаг. Тухайлбал, тухайн ажил олгогчийн эсрэг ганц, хоёр үг хэлснийх нь төлөө халчихдаг. Түүнчлэн, тухайн байгууллагын нэр төрд халдсан гэх зүйлийг ажил олгогч  их ярьдаг. Гэтэл хуулиараа яаж нэр төрд халдсанаа ч мэддэгүй. Ийм байдалтай шүүхэд очиж байгаа ямар ч ажил олгогч унаж, тушаал шийдвэр нь үндэслэлгүй гэж гардаг. Тушаал шийдвэр үндэслэлтэй гээд гарчихлаа гэхэд процессийн алдаа гараад ирдэг. Мэдэгдэх ёстой зүйл заалтаар хадсан мөртлөө мэдэгддэггүй шууд ажлаас халах явдал их байна.

-Төрийн албаныхныг ер нь ямар учраас халах  нь их байдаг бэ?

-Мэргэжил ур чадвараараа ажиллаж чадахгүй бол эсвэл гэмт хэрэгт холбогдсон тохиолдолд халдаг. Энэнээс бусад тохиолдолд тухайн хүн халагдах ёсгүй.  Одоогоор төрийн томилгоо байхгүй байхад хэвийн ажлаа хийгээд яваад байдаг. Харин төрийн томилгоо хийгээд бүтцийн өөрчлөлт явагдахад ажлаас халах, сэлгэх зүйл их гардаг. Өөрөөр хэлбэл, дарга нь солигдоход  “орон тооны цомхотгол” гэдэг үндэслэлээр халж эхэлдэг. Өөрөөс нь мөнгө гардаггүй учир захирлууд халагдсан мөнгийг нь  өгөөд л явуулчихдаг. Улмаар төд удалгүй  өөрийнхөө хүмүүсийг оронд нь  томилдог. Мөн сургууль, цэцэрлэг дээр хугацаатай гэрээ хийж ажиллуулдаг. Ингээд өөрт таалагдахгүй байгаа нэгнээ хөдөлмөрийн гэрээг сунгахгүй гээд л халчихдаг. Хугацаатай гэрээ байгуулна гэдэг ажил олгогч ажилтнаасаа салах гэж байгаа л хэрэг шүү дээ.

-Ер нь шүүхээр явж байгаад эргээд ажилдаа орж байгаа хүмүүст ямар нэг дарамт учрах уу?

-Хоёр төрлийн дарамт үүсэх хандлагатай байдаг. Нэгдүгээрт, тухайн хүнийг ерөөсөө л хэл амтай юм байна гээд хүрч, халдаж чаддаггүй. Хоёрдугаарт, тухайн иргэнийг ямар их хэл амтай юм гээд оролдоод салдаггүй. Тухайлбал, цалин хөлсийг нь хугацаанд нь өгөхгүй, урамшуулал хасч, хамт олных нь дунд сөрөг мессеж илгээх зэргээр оролддог.
Ийм үр дагавууд их үүсдэг учир эхний ээлжинд шүүхээр явахаас өмнө эвлэрүүлэх арга хэмжээг авахыг эрмэлздэг.  Тухайлбал, ахнан шатны үйлдвэрчний эвлэлийн хорооны дарга нь ажилтан, удидлага хоёрыг эвлэрүүлэх арга хэмжээг авах ёстой байдаг. Энэ нь ямар нэг үр дагаварт хүрэхгүй бол салбарын холбооны арга хэмжээ авдаг. Тэгсэн ч дийлэхгүй бол шүүхэд хандах гэдэг асуудал яригддаг.  Шүүхэд хандахаас илүү хөдөлмөрийн маргааны шуурхай зохицуулах салбар хороо гэж байдаг. Өөрөөр хэлбэл, Хөдөлмөрийн хуулинд хөдөлмөрийн маргааныг таслах комисс гэж байдаг. Гэтэл байгууллага болгон дээр үүнийг хэрэгжүүлдэггүй.

-Тэгэхээр ажилтан, ажил олгогч хоёрыг эвлэрүүлэх арга хэмжээ бүтэлгүйтвэл шүүхэд ханддаг гэж ойлгож болох уу?

-Улмаар бид хөдөлмөрийн гомдол маргааныг шийдвэрлэх “Хөдөлмөрийн маргааныг шуурхай зохицуулахс салбар хороо” байгуулсан. Ингэснээр иргэдэд зөвлөмж гаргаж өгч ажил олгогч, ажилтан хоёрын эвлэрүүлэх нөхцлийг бий болгосон. Тодруулбал, ажлын тав хоногт асуудлыг шуурхай шийдвэрлэж өгдөг болсон.
Өнөөдөр ажил олгогч нар ажилтнаасаа салахын тулд бүхий л арга хэмжээг авдаг. Тийм тохиолдолд эвлэрүүлэх асуудлыг хүлээж авдаггүй. Ингэснээр шүүхээр уг асуудал шийдэгдэхэд хүрдэг.

-Шүүхээр явахад хэр хугацаа шаардагддаг бол?

-Иргэний хэргийн шүүхэд хянан шийдвэрлэх хууль маань дөрвөн шаттай байдаг. Сүүлчийнх нь Ерөнхий шүүгчид гомдол гаргах.  Тухайн шийдвэрийг гардаж авсанаас хойш 30 хоногийн дотор Ерөнхий шүүгчид ханддаг. Улмаар шүүгч мөн 30 хоногийн дотор шийдвэртэй танилцаснаар цаг хугацаа их алдагддаг. Бүтэн хоёр жил шахуу шүүхээр явж байгаад одоо л ажилдаа орж байгаа асуудал ч байдаг.

 Зарим тохиолдолд ажил олгогчтой бид уулздаг.  Гэтэл тэд дөрөв шатны шүүх буюу Ерөнхий шүүгчид гомдол тавьчихаад байхад хүртэл тухайн ажилтныг хүлээн зөвшөөрдөггүй. Өөрөөр хэлбэл, Тэд “Шүүхээс намайг буруу шийдвэр гаргасныг тогтоосон ч энэ хүнийг би ажилд нь авчихаад маргааш нь жинхэнэ тушаалаа гаргаж дахин хална гэж хэлдэг”.

-Тэгэхээр ажил олгогчид хөдөлмөрийн хууль зөрчиж ажилтнаа халж байгааг хязгаарлах арга зам байгаа юу?

-Тухайн хүн ажилгүй байсан хугацааныхаа нөхөн төлбөрийг авдаг. Түүнийг л тухайн шийдвэр гаргасан этгээдээс гаргуулах хэрэгтэй. Тэгвэл хувийн байгууллага, төрийн байгууллага удирдлага аль нь ч өөрийнхөө халааснаас мөнгө гаргаад байхыг хүсэхгүй. Гэтэл өнөөдөр ажилгүйдлийн тэтгэмж албан байгууллагаас гаргахад 50-60 мянган төгрөгөөр, аж, ахуй нэгжийг 200-300 мянган төгрөгөөр торгодгоос ажил олгогч нарыг дураараа аашлахад хүргэж байна.

-Хөдөлмөрийн хууль бусад эрхзүйн харьцаанаас юугаараа давуу талтай бэ?
-Заавал хөдөлмөрлөж байж тухайн хүн амьдарч байдаг учир энэ харилцаа маш чухал.  Хөдөлмөрийн хуулийн мэдлэг гэдэг бүх хүнд хэрэгтэй. 

Төрийн байгууллагынхны хууль бус халаа сэлгээ, ажлын  байрнаасаа шалтгаангүйгээр хөөгдөх зэрэг асуудлаар цуврал материал хүргэх болно.