Хуульзүйн яамны ахлах мэргэжилтэн Г.Оюунболдоос цагдан хорих төвүүдэд гарч буй зарим зөрчил дутагдлын талаар асууж тодрууллаа.

-Цагдан хорих төвүүдэд хэлмэгдүүлэлт их байна. Байр нь стандартын шаардлага хангахгүйгээс хүний амь нас эрдэж байна гэх нь их боллоо. Одоогийн тогтолцоог салбар яамны хувьд яаж өөрчлөх юм бэ?
-Өнөөдрийн нөхцлийг ярихаас өмнө хүнийг яагаад цагдан хорьж байна гэдгийг, цагдан хорьж байгаа үндэслэл журам нь хуулийн дагуу явж байна уу  үгүй юу, хууль сахиулагчийн үзэмж, хуульчийн өнгөц үзлээр хүнийг цагдан хорьж байна уу гэдгийг ярих нь зүйтэй. Эрүүгийн байцаан шийтгэх хуульд заасан үндэслэлийн хүрээнд бид хүний эрхэнд халдаж, хүний халдашгүй эрхийг хязгаарладаг энэ үндэслэл, журам нь өнөөдөр зөв үү буруу юу, бид цаашид хаашаа явах вэ гэдэг асуудлаар энэ хурлыг хийж байна.

Бид 1963 оны Эрүүгийн байцаан шийтгэх хуулийн үзэл хандлага, ерөний тогтсон загварын хүрээнд өнөөдрийн эрүүгийн байцаан шийтгэх хуулийн цагдан хорих заалт хэвээр байгаа. Хэдийгээр тодорхой болсон юм шиг харагдаж байгаа боловч онц хүнд гэмт хэрэгт хүнийг хорихдоо оргон зайлж болзошгүй гэдэг өөрсдийн урьдчилан төсөөлсөн үндэслэлээр хүнийг цагдан хорьж байна гэсэн олон улсын хүний эрхийн стандартад нийцэхгүй зүйл байдаг. Тэгэхээр одоо Хуульзүйн салбарын шинэтгэл явагдаж байгаа энэ үед Эрүүгийн байцаан шийтгэх хуулийг цоо шинэ үзэл хандлагаар эргэж  харах шаардлагатай гэж үзэж байгаа.
Ялангуай хүний эрхэд зөвхөн хуулиар л халддаг байх хэрэгтэй. Тухайлбал, одоо үед хүнийг цагдан хорихдоо хуулиас гадна дүрэм, журам заавраар хүний эрхэд халдаж, хязгаарлалт хийж байна.

Тэгэхээр Улсын дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч, УЕПГ-ын хамтарсан тушаал, заавраар цагдан хорих арга хэмжээг авахдаа яаж авах вэ, хүнийг хэдэн цагаар хорьж, өмгөөлөгчид нь хэдэн цагаар мэдэгдэхэв гэхчлэн нарийн дүрэм журмуудыг эрүүгийн байцаан шийтгэх хуульд зааж өгөөгүй байдаг. Харин үүнийг дүрэм, журмаар зохицуулах гэж оролдсон байгаа. Гэтэл энэ дүрэм журманд хууль заагаагүй үндэслэлээр хүнийг цагдан хорьж болох зүйлүүдийг заасан байгаа юм. Тухайлбал, хуулиараа хүнд, онц гэмт хэрэгт хүнийг хорьж болдог. Гэтэл хүндэвтэр гэмт хэрэгт хүнийг хорьж болох тухай үндэслэл журмыг   энэ дүрэм журам заавраараа тогтоосон байдаг.

-Тэгэхээр цаашдаа ямар хандлагаар явах ёстой юм бэ?
-Хуулиар хүнийг цагдан хорихдоо процесс нь тодорхой байх ёстой юм байна. Хоёрдугаарт, гарааны тэгш боломжоор хангаж , өмгөөлөгчтэй нь байлцуулж мөн яллах талуудыг байлцуулж, цагдан хоригдож байгаа хүний санал хүсэлтийг сонсож, нотлох баримтанд тулгуурлаж цагдан хорих шаардлагатай гэж үзэж байгаа. Тэгэхгүй бол ямар нэг нотлох баримтгүйгээр, хэргийг хурдан шийдвэрлэх зорилгоор, хэргийг нь хүлээлгэх арга барилаар ажлаад ирсэн олон жилийн хэвшмэл хандлага байна. Хэвшмэл хандлагаас салахын тулд сургалт гэхээсээ илүү хуулийг сайжруулах чухал. Ийм учраас эрүүгийн хэргийг хянан шийдвэрлэх хууль гээд хуулийн төсөл боловсруулж  байгаа. Ер нь эрүүдэж, байцааж, шийтгэх тухай хууль гэсэн ийм нэртэй хуулиасаа эхлээд бид өөрчлөх ёстой гэж үзэж байна. Цаашдаа хүнийг хорихдоо хуралдаж байж бүх талаас нь авч үзэж байж хорих эсэхээ шийдэх хэрэгтэй гэж үзэж байгаа.
Тэгэхгүй бол 1994-2002 он хүртэл үндсэндээ 1963 оны эрүүгийн байцаан шийтгэх хууль  үйлчилж, цагдан хорих үйл ажиллагааг цагдаагийн байгууллага гүйцэтгэж байсан. Гэтэл цагдаагийн байгууллага энэ үүргийг хүлээснээр хэргээ шалгадаг аргаа болгосон. Энэ арга барил хэдийгээр 2002 оны Эрүүгийн байцаан шийтгэх хууль батлагдсан ч хандлага арга барил нь хэвээр явж ирсэн.
Олон нийтийн хандлага,  Иргэний нийгмийн байгууллага болон Олон улсын байгууллагаас удаа дараа өгч буй зөвлөмжөөс харахад “цагдан хорих арга чин байцаалтын нэг хэрэгсэл болоод байна шүү. Цагдан хорих нөхцөл нь өөрөө эрүү шүүлтийн нөхцлийг агуулаад байна”. Тиймээс та бүхэн хууль тогтоомжоо зайлшгүй өөрчилж, онцгой тохиолдолд хүнийг цагдан  хорьж байна уу гэсэн зөвлөмжийг  Монгол Улсад удаа дараа өгсөн байдаг.

-Тэгэхээр хуулиас гадуур дүрэм зохиогоод түүгээр иргэдийн эрх ашгийг боогдуулаад байна гэж ойлгож болох уу?
-Ер нь 2002 оноос өмнө зөвхөн прокурорын шийдвэрээр хүнийг цагдан хорьдог байсан. 2002 оноос хойш Эрүүгийн байцаан шийтгэх хууль шинэчлэгдэж энэ эрхийг шүүгчид өгсөн байгаа. Гэтэл шүүхэд очсон эрх мэдэл  нь прокурор , сахиулагчид ч хэвээр байгаад ирсэн. Яагаад гэхээр энэ саналыг мөрдөн байцаагч гаргадаг. Прокурор түүнийг нь шүүхэд танилцуулж цагдан хорих зөвшөөрөл авдаг. Гэтэл шүүгч процесс байхгүй учраас хууль сахиулагч, прокурор хоёрын гаргаж өгсөн нотлох баримтыг өөрийн хүрээнд уншаад эсвэл тэдний ярьсан зүйлээс ойлголт аваад  тухайн иргэнтэй огт уулзалгүйгээр цагдан хорьдог. Ийм зүйл практикт тогтоод 12 жил болж байна. Тэгэхээр энэ практикийг бид хуулиар болон зохион байгуулалтаар өөрчлөх хэрэгтэй гэж үзэж байгаа.

-Цагдан хорих төвд хүмүүс эмнэлэгт хэвтэх боломжгүйгээсээ болоод амиа алдаж байна. Тэгвэл хуулийн шинэчлэл хийснээр эмнэлгийн асуудал хоригдлуудын эрүүл мэндийн асуудал хэрхэн шийдэгдэх вэ?
-Урт хугацаагаар хүнийг цагдан хорих үндэслэл тодорхой байх ёстой. Мөн цагдан хоригдож байгаа этгээд өөрийгөө цагдан хоригдохгүй байх хүсэлт гаргахад тэрнийг нь хэлэлцэх журам байх хэрэгтэй.  Одоо бол хүсэлт, гомдол гаргаад байдаг. Түүнийг нь авч хэлэлцдэггүй. Үүнээс болж удаан хугацаагаар хоригдож эрүүл мэнд нь муудах байдлаар амь нас нь эрсэддэг. Түүнчлэн, зөвхөн эрүүгийн яллагдагчаас гадна сэжигтэн, яллагдагчийг цагдан хорих шийдвэрийг биелүүлэх тухай хууль үйлчилж байгаа. Энэ хууль маань 1999 онд батлагдсан. Тэгэхэр бид үүнийг эрүүгийн байцаан шийтгэх хуулийг шинэчилж байгаа хүрээнд  энэ хуулийг шинэчилж, эрүүгийн байцаан шийтгэх хуульд нь тодорхой хэмжээгээр шингээх замаар  процессжуулах ёстой гэж үзэж байна. Дэлхийн ихэнх улс оронд хүний гэм буруутай, үгүйг хэлэлцэхдээ зайлшгүй хурал хийдэг.

-Цагдан хорихоос өөр ямар төрийн ял эдлүүлэх арга хэмжээ байдаг вэ?
-Гэрийн хорионд байлгах, гэрч хохирогчтой уулзахыг хязгаарлах аргууд бий.

- Сэжигтнээр татсанаас хойш хэд хоног хорих ёстой байдаг гэж хуулинд заасан бэ?
-Эрүүгийн байцаан шийтгэх хуулиар сэжигтнээр татсанаас хойш 14 өдөр цагдан хорих ёстой байдаг. Энэ 14 хоногт яллагдагчаар цагдан хорих шийдвэр гараагүй бол суллагдах хуулийн заалт хэвээр байгаа. Аль болох хүнийг цадган хорихгүйгээр яаж шалгах вэ гэдэг асуудал л чухал.
Ихэвчлэн иргэдийг ямар хэрэгт цагдан хорьж байгааг нь хэлэлгүйгээр, эсвэл ар гэрт нь мэдэгдэлгүйгээр  журмуудыг зөрчиж цагдан хорьдог асуудал байгаа. Түүнчлэн урт хугацаагаар цагдан хорьдог. Энэ гурав хүний эрх зөрчигдөх асуудал болдог. Эсвэл эрүүдэн шүүх нөхцөл болдог. Гуравдугаар эрүүл мэнд муудах ийм эрсдэлүүдэд хүргэдэг.

-Хууль шинэчлэхээс гадна цагдан хорих байруудын орчин нөхцөл стандартын шаардлага хангагүй байгаа юм биш үү?
-Цагдан хорих байрыг 2007 онд шинэчилж, Улаанбаатар хотод 461 цагдан хорих байр байгаа. Цагдан хорих байрыг аль болох Олон улсын хүний эрхийг хамгаалах стандартад  нийцүүлэх үүднээс барьсан байгаа. Сэжигтэн, яллагдагчийг цагдан хорих шийдвэрийг биелүүлэх хууль гэж байгаа. Тэгэхээр энэ хуулийг ч зайлшгүй эргэж харж, өөрчлөх хэрэгтэй байгаа.

-Ер нь одоогийн үйлчилж байгаа хуулинд иргэн өөрийгөө хууль зөрчиж хорьж байна  гэж гомдол гаргах эрх нь бий юу?
-Одоо бидэнд хүчин төгөлдөр болж байгаа Эрүүгийн байцаан шийтгэх хуулиар гомдол гаргах эрх нь нээлттэй байгаа. Эрүүгийн байцаан шийтгэх хуулийн 68, 69 дүгээр зүйлд зааснаар тухайн хорих байгууллагаараа дамжуулаад гарах эрх нь нээлттэй байгаа. Хэдийгээр энэ эрх нь нээлттэй байгаа ч өөрийг нь оролцуулж авч хэлэлцэх процесс нь байхгүй байгаа учраас тухайн хүний гаргасан хүсэлтийг авч хэлэлцэхгүй, орхигдох нөхцөл байдал үүсээд байж болзошгүй.