19 дүгээр зууны сүүл, 20 дугаар зууны эхэн үеийн түүхийн дурсгал болон өдгөө бидний дунд бэлгэдэл, соёл, эрхэм чанараа хадгалсаар ирсэн онцгой нэгэн сүм музей Улаанбаатар хотын дунд буй. Их жанжин Д.Сүхбаатар Чойжин ламын сүмийн хойно ард түмэндээ үг хэлж, хожим нь 1925 онд тухайн газарт Сүхбаатарын талбайг байгуулсан гэдэг. Ингээд уншигч та бүхэнд Чойжин ламын сүм музейгээс бэлтгэсэн сурвалжилгыг хүргэж байна.
Энэ сүмийн орой төдийгөөс өдий хүртэл нэг л янзаараа товойж, нар салхинд элэгдсэн дээвэр нь цаг хугацааны гэрч болон үлджээ.
Музейн урд зүгээс ороход долоон метрийн өндөр “янпай” хаалга угтана. Монгол Улсад дөрвөн ширхэг ийм хаалга байдгаас нэг нь энэ. Биднийг музейн тайлбарлагч Ц.Хандмаа тосож авлаа. Тэрбээр музейн салбарт ажиллаад олон жил болсон төдийгүй сүүлийн арав гаруй жил Чойжин ламын сүм музейн тайлбарлагчаар ажиллаж байгаа гэнэ.
- Танд өдрийн мэнд хүргэе. Бид одоо гол сүмийн уд зогсож байна. Ямар утга билэгдэлтэй талаар манай уншигчдад тайлбарлаж өгөөч?
- Та бүхэнд өдрийн мэнд хүргэе. Манай музей нийт таван сүмээс бүрддэг. Бүгд өөрсдийн гэсэн утга агуулгатай. Тухайн үед манай улс манжийн эрхшээлд байсан төдийгүй Манжийн хаан Чойжин буух сүм хийд барихыг зөвшөөрдөггүй байж. Иймд Чойжин лам Лувсанхайдав арга сэдэж, Манжийн хаан танд 55 өрөө тасалгаатай орд харшийг өргөн барьж байна хэмээн хүсэлжилжээ. Иймд Манжийн хаан энэхүү сүмд Хар зүгийн шулмасын омгийг дарагч сүм хэмээх нэр өгсөн. Үүнийг орчин цагт товчлоод өршөөлийг хөгжүүлсэн сүм гэдэг нэрийг Манж, Монгол, Төвд, Хятад хэлээр бичсэн нь гол сүмийн хүндэтгэлийн гол хаалган дээр сийлбэрлэжээ. Бид одоо гол сүмийн урд зогсож байна. Энд төрийн их Чойжин лам Лувсанхайдав шашин номын үйл хэргээ бүтээж,Чойжин буулгадаг байсан сүм юм. Ядамын сүмд одоогоор засвар хийж байгаа, энэ сүмд Чойжин буулгахын өмнөх залбирал буюу нууц тарни, бясалгал хийдэг байжээ.
- Төрийн их Чойжин Лувсанхайдав буюу наймдугаар Богд Жибзундамбын төрсөн дүү. Энэ хүний намтар түүхийг ярих нь зөв байх. Чойжин ламын музейг Богд дүүдээ зориулж бүтээлгэсэн гэж сонсож байсан юм байна.
- Тэгэлгүй яахав. Тухайн үед Манжийн эрхшээлд байсан төдийгүй тухайн үед сүм хийг барих тиг гэж байсан. Үүний дагуу 1904-1908 оны хооронд Их хүрээний нэрт урлаач Омбын удирдлага дор 300 орчим урлаачид барьсан. Сүмийн хувьд тэгш хэмийн тэнхлэгийн дагуу баригдсан. 1950-аад он хүртэл хаалттай буюу судалгаа эрэм шинжилгэний зорилгоор Судар бичгийн хүрээлэнд харьяалагддаг байсан бөгөөд 1962 оноос нийтэд үзүүлэх нээлттэй сүм болсон байдаг. Улмаар 2000-аад оноос эхлэн музейн статусд шилжиж байжээ.
Уран барилгын энэ цогцолбор чуулганд Монголын анхдугаар Богд Өндөр гэгээн Занабазарын өөрийн мутраар урласан “Дэмчиггарав”, ‘”Аюуш”, “Доржсэмбэ”, “Майдар”, “Рэнжүү”, “Минтүг” зэрэг сонгодог бүтээлээс эхлээд 1000 жилийн өмнө Энэтхэгт урласан хүрэл суварга, Ёнзонхамба Балданчоймболын занданшуулан хатаасан шарил зэрэг Халхын нутаг хошуудын алдартай уран гартны авъяас билэг, бурхан ухаан, сүсэг бишрэлээр урлан бүтээсэн бурхны шашны түүх, соёлын үнэ цэнэтэй 6500 гаруй бүтээлийн дээжис хадгалагддаг.
- Чойжин лам Лувсанхайдав өөрөө төр шашны үйл хэрэгт бие сэтгэлээрээ зүтгэж ирсэн хүн. Тиймдээ ч энэхүү сүмд төрийн үйл хэргийг хамгаалах сахиус байдаг гэлцдэг. Энэ талаар тайлбарлаж өгнө үү.
- Тиймээ. Манай музейн онцлох үзмэрийн нэг болох Улаан сахиус Жамсран бий. Наймдугаар Богдын үеэс шүтэж ирсэн. Манай сор үзмэрийн нэг боло цам гарахад өмсөж байсан цамын иж бүрэн өмсгөл нь манайд төдийгүй дэлхийд ховор үзмэр байгаа. Их хүрээний урлаач Пунцаг- Осорын 6000 орчим байгалийн шүрийг хүний булчингийн ширхэг дагуу шигтгэж урласан ийм бүтээл байна. Энэ шүрэн баг Пунцаг-Осорын өөрийн урласанаар нь Монголд дөрөвхөн бий. 1800-аад оны үед хүрээ цамд өмсөж хэрэглэж байсан гэдэг. Улаан сахиусыг одоо хүртэл хууль цагдаагийн албанд шүтдэг.
- Гол сүмд Богдын багш Ёнзонхамбын занданшуулсан шарил байдаг гэдэг. Энэ талаар?
- Гол сүмийн зүүн хойморт Ёнзонхамба Балданчоймболын занданшуулсан шуумал дүрийг зассан байдаг. 30 орчим жил их хүрээний хамба байсан бөгөөд 1910 онд таалал төгссөний дараа шавь нар нь шүтээн болгож шуумлын аргаар гаднах биеийг нь шуумалдаж бүтээсэн. Харин баруун талд нь энэ сүмийн тэргүүн Лувсанхайдавын шуумал дүрийг зассан байна.
- Музейн үзмэрүүд хэдийд бүтээгдсэн бэ? Өндөр гэгээний сүмд Өндөр гэгээн Занбазрын бүтээсэн бурхад байдаг гэсэн.
- Музейд халхын анхдугаар Богд Өндөр гэгээний өөрийн мутрийн бүтээлүл болон түүний шавь нарын бүтээсэн бурхан, бүтээлүүд бий. Жишээлбэл, бурхан багшийн одоо ирээдүй өнгөрсөн гурван цагийн дүр, Өндөр гэгээний өөрийн дүрийг алтан шармал бурхад яг тухайн үеийн хийц хэлбэрээ хадгалж үлдсэн байна.
- Ярилцсанд баярлалаа. Танд амжилт хүсье.
Т.Мөнхжаргал
