Амьтны эрхийг хамгаалах, асран халамжлах зорилгоор байгуулагдаж одоог хүртэл үйл ажиллагаагаа явуулж байгаа “Азтай Савар” НҮТББ-ын тэргүүн Ц.Зориглонтой ярилцсанаа хүргэж байна.
-Сайн байна уу танд өдрийн мэнд хүргэе. Энэ хаврын УИХ-ын чуулганаар гэрийн тэжээвэр амьтны эрхийн тухай хуулийн төслийг өргөн барина гэж байсан. Энэ ажил юу болсон бэ?
-Сайн байна уу. Нийт уншигчдадаа болон амьтанд хайртай залуустаа энэ өдрийн мэнд хүргэе. Манай “Азтай Савар” НҮТББ-ын байгуулсан “Тэжээвэр Амьтны Эрхийн Төлөө Сан” маань 2020 оноос эхлэн гэрийн тэжээвэр амьтадтай холбоотой аливаа харилцаа, асуудлыг хуулийн хүрээнд зохицуулах, нохой, муур тэжээдэг хүмүүсийн хариуцлагын тогтолцоог сайжруулах эрх зүйн орчин бий болгох зэрэг гэрийн тэжээвэр амьтдын эрхийг хамгаалахад чиглэсэн хуультай болохыг олон нийтэд уриалж, төсөл хэрэгжүүлэх замаар үйл ажиллагаа явуулж байна. Энэ хүрээнд УИХ-ын гишүүн Б.Энхбаяр энэ хаврын УИХ-ын чуулганы нэгдсэн хуралдаанд амьтны эрхийн тухай хуулийн төслийг өргөн барихаа мэдэгдсэн. Цаашаа дэмжигдэх эсэхийг сайн мэдэхгүй байна, хэрэв хууль батлагдвал эзэнгүй ноход, нохой муурын устгалд зарцуулдаг зардал байхгүй болно, дан ганц амьтны эрх биш иргэдийн аюулгүй амьдрах орчин бүрдэж эхлэх юм.
-Сүүлийн үед хүмүүс нохой, муур тэжээх нь их болсон харагдаад байгаа. Үүнтэй зэрэгцээд хүүхдээ зугаацуулж, сатааруулах гэж амьтан тэжээдэг хүмүүс ч байна.
-Хууль, эрх зүйн орчин бүрдээгүйн улмаас иймэрхүү асуудал үүсдэг. Сүүлд гэхэд муур хүүхдийн хамрыг идсэн гэсэн мэдээлэл явахтай зэрэгцээд маш олон амьтад орцонд, гадаа гудамд хаягдсан, үхсэн. Хэрэв хуульдаа нохой, муур тэжээх стандарт тогтоогоод, тодорхой хэмжээний татвараа төлдөг байвал эзэнд тэр хэмжээний хариуцлага хүлээлгэж өгнө. Ингээд зохицуулаад өгвөл дурын хүн хүүхдээ эрхлүүлэх гээд амьд амьтан авч өгөөд байхгүй шүү дээ. Магадгүй зарим хүнд 500 мянгаар нохой аваад хүүхдээ эрхлүүлээд гаргаж хаях бол асуудал биш байх. Тиймээс дээрх хариуцлагаас гадна худалдаж авах үнийг нэмэгдүүлээд хоёр сая, гурван сая төгрөг болгоод өгвөл хэн дуртай нь авах гээд байхгүй л болов уу.
-Амьтны эрхийг хүний эрхтэй эн тэнцүү авч үзэж болох уу?
-Тэд амьд амьтан гэдгийг ухамсарлах хэрэгтэй.
Хуулийн хэллэг дээр хүртэл амьтны эзэн, өмчлөгч гэж биш “хүний асран хамгаалалтад байдаг амьтан” гэж тусгаж өгдөг.
Амьтан тэжээх нь асран хамгаалж, хооллож, цэвэрлэж төдий чинээ хариуцлага бий болохыг хэлээд байгаа. Амьтан ч бас эрхээ эдлэх эрхтэй.
-Жил бүр нохой, муур устгалын талаарх асуудал хөндөгддөг. Үүнийг дагаад амьтны эрхийн асуудлыг ярихгүй өнгөрөөж болохгүй. Энэ талаар та болон “Азтай савар” НҮТББ-ын зүгээс ямар байр суурьтай байна вэ?
-Нохой бол хэдэн зуун жилийн өмнөөс хүний гэр бүлийн нэгэн гишүүн байсаар ирсэн, хүмүүсийн хайртай амьтан. Энэ амьтан устгал үр дүнгүй гэдэг нь сүүлийн 30 жилийн жишээнээс тод харагдана. Нэг ёсондоо хүмүүс өөрсдөө үржүүлээд буцаад устгалд оруулдаг гэсэн үг. Хүрээний үед ч нохой устгал байсан, одоо ч байна. Гэхдээ золбин нохой, муурын тоо буурсан уу гэдэг. Тиймээс үр дүнтэй дорвитой арга хэмжээг авах шаардлагатай байгаа юм.
-Тэгвэл үр дүнтэй арга гэвэл спей заслагын арга уу? Түүнээс өөр арга бий юу?
-Гадаад орны жишээнээс харахад “спэй заслага” буюу тухайн амьтны үржлийг нь хянах арга их үр дүнтэй. Тухайн амьтан гэр бүлдээ аз жаргалтай амьдрах боломжтой. Өнгөрсөн 2020 онд манай улсад энэ аргыг туршиж үзсэн. Үр дүнтэй байсан гэж харж байгаа.
-Үргэлжлүүлээд энэ аргаа хэрэглээд явах боломжтой юу?
-Үүнийг шийдвэр гаргах түвшний хүмүүс л эцэслэнэ. Бидний зүгээс шийдвэрлэж өгөх хүсэлтээ тавьсаар л байна. Нийслэлд байгаа мал эмнэлгүүд, мэргэжлийн байгууллагууд үүнтэй санал нийлж байгаа.
-Өнгөрсөн онуудад хийсэн төслийн үр дүнгээс танилцуулбал? ямар үр дүн гарсан бэ?
-Тав, зургаан жилийн өмнө хотын төвөөр золбин нохой сүргээрээ явдаг байсан шүү дээ. Хойноос нь цэвэрлээд явдаг байсан. Тэр үеэ бодвол хамаагүй дээрдсэн гэж хэлж болно. Одоо хотын төвөөр золбин нохой яваад байх нь харьцангуй багассан байгааг харж байгаа байх. Гэсэн хэдий ч үүнийг үр дүн гэхэд хэцүү, хотын зах, гэр хороолол хавиар золбин нохой байсаар байна. Учир нь дээрх төсөл нэг жилийн хугацаанд хэрэгжсэн, одоогоор үргэлжлээгүй байна.
-Захын хорооллоор золбин нохой их байгаа. Үүнд авах арга хэмжээ спэй гэж ойлгож болох уу?
-Дан ганц спэй хийлгээд болчихно гэж ойлгож болохгүй. Үүнд давхар эзний хариуцлага маш чухал.
Гэр хорооллын гудамж, талбайд хүн рүү дайраад, айлгаж ичээгээд байгаа нохойнууд ихэвчлэн эзэнтэй буюу айлын нохой байдаг. Харин эзэнгүй ноход хүн рүү дайраад байх нь бага байдаг. Тиймээс эзэд аль болох хашаагаа бөглөөд, боломжтой үедээ сул тавиад, аль болох нохойгоо уяж баймаар байна. Нэг хэсэг хүмүүс нохой үржүүлж зараад, мөнгө олох зориулалтаар үржүүлэх нь элбэг болсон. Хариуцлагагүй эздийн, үржүүлж тараасан нохдыг олоод хүмүүс устгал дууддаг. Энэ бүгдийн эх үүсвэр эзэд байдаг, замбараагүй үржүүлээд хаядаг. Эзэд хариуцлагатай байвал устгал дуудах шаардлагагүй шүү дээ.
-Тэгвэл жилд хэчнээн төсвөөр устгалд оруулдаг юм бол?
-Нийслэлийн 2015 оны захирамжаар нэг нохой устгалын зардал 12 мянган төгрөг байхаар заасан байсан. Энийгээ дагаад нохой устгалын зардал тэр хэмжээгээр өссөн. Зөвхөн Улаанбаатар хотод гэхэд 200 сая төгрөг нохой, муур устгалд зарцуулж байгаа. Үүнээс гадна сэг зэм буулгах зардал тусдаа бодогддог. Орон нутгуудад ч устгал байгаа. Гэвч хэчнээн төгрөгийн төсөв зарцуулсан нь тодорхой мэдэхгүй байна. Өмнө нь хэлсэнчлэн амьтад хүнтэй л адил үржинэ. Байгалаасаа үрждэг амьтныг хэчнээн устгалаа гээд ахиад л үржинэ. Тиймээс үр дүнгүй аргаар олон сая төгрөг нохой устгалд зарцуулагдаж байна гэсэн үг.
- Урилга хүлээж авч ярилцсанд баярлалаа.
Т.Мөнхжаргал
