Хаясан бүхэн хог биш гэдгийг манай нийгэм ойлгодог болсон. Холиход хог болчихдог хаягдал ялгавал мөнгө болдог гэдгийг хэн хүнгүй мэднэ. Үндэсний хэмжээнд ч хог хаягдал боловсруулдаг хэд хэдэн үйлдвэр нийслэлд, орон нутагт ч ажиллаж байна. Хуванцар сав, шил цуглуулж цэвэрлэн нийлүүлдэг “Эко Бадрах агаар” компани Дорноговь аймагт ажилладаг. Мөн хуванцар болон гялгар уутаар хашаа, төмөр замын шон хийдэг үйлдвэр “Сан-Оргиу” Дархан-Уул аймагт өргөжиж, үүнтэй адил “Eco crystal stones”, “ТЧМ” компаниуд ч үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Тэгэхээр хөгжингүй орнуудын хогны менежментийн гол бодлого болж буй ялгах технологийг манай улсад хөгжүүлэх, үйлдвэрүүд ч үүгээрээ ашиг олж олон арван хүнийг орлоготой болгох боломжтойг бид харж байна.

Харин дахин боловсруулах бүтээгдэхүүн нийлүүлдэг, тэдгээрээр баялаг бүтээдэг эдгээр үйлдвэрүүдэд нэгэн нийтлэг тулгамдсан асуудал байгаа юм.

Дахин боловсруулах үйлдвэрт тулгамдаж буй хамгийн хэцүү асуудлын талаар “Эко бадрах агаар” компанийн захирал А.Батцэцэгтэй ярилцлаа. Тэрээр “Орон нутагтаа ажлын байран дээрээ байгаа тул эгч нь очиж ярилцлага өгөх боломжгүй. Та нар өөсрдөө ирээд сурвалжилж” болно гэв. Түүнээс утсаар тухтай ярилцах боломжийн талаар асуухад “За байж байгаарай, эгч нь өрөөндөө ороод бэлдээдхэе” гээд утсаа салгалаа. Хэдэн минутын дараа дахин холбогдоход А.Батцэцэг тун уриалгахан байснаас түүний компанид төр засгийн дэмжлэг ямар их хэрэгтэй байсныг ойлгож болно.

А.Батцэцэг компаниа байгуулаад хоёр жил болжээ. Гуравдагч түүхий эд буюу хуванцар савыг түүхий эд болгох боломжтой бөгөөд байгалиа цэвэрлэхийн хажуугаар мөнгө олдог учир үйлдвэрээ байгуулахаар сэтгэл шулуудсан байна. Тэрээр 2004 оноос энэ бизнест хөл тавьсан бөгөөд эхэндээ Замын-Үүдэд хуванцар савыг бутлаад, хэрчээд, түүхий эд болгоод Эрээн рүү нийлүүлдэг байж байгаад Монголдоо ирэхээр шийдсэн байна. Тэрээр өөрийнхөө ажлыг “Байгалиа цэвэрлээд, дээрээс нь нийгмийн эмзэг давхаргын олон хүнийг тэжээдэг хамгийн чухал бизнес” хэмээн тодорхойлсон юм.

“Эко бадрах агаар” компанид нийт 16 хүн хог түүх, лааз, хуванцараа цэвэрлэх, бутлах зэрэг ажлуудыг хуваарьлан ажилладаг байна. Нэг шуудай бүтээгдэхүүнийг ойролцоогоор 30 мянган төгрөгөөр худалдаалдаг аж.

А.Батцэцэг үйлдвэрт нь тулгамдаж буй асуудал нь үйлдвэрээ өргөжүүлэхэд, шинэ тоног төхөөрөмж авчрахад шаардлагатай зээл авах гэв. Тэрээр “Зээл авахаар орон нутгийн хөгжлийн сангаас дэмжлэг хүсэхээр дэмжигдээд байдаг боловч банкны шалгуур хангахгүй үргэлж буцдаг. Би 2 ч удаа төслөө бичиж орон нутагт хүргүүлсэн. Нутгийн удирдлагууд бол дэмжсэн. Гэтэл банкны шалгуурт тэнцээгүй. Үнэхээр хатуу юм билээ. 100 сая төгрөгийн зээл авах төсөл бичсэн чинь барьцаа хөрөнгө хаана ч хүрэхгүй байна, хөрөнгө оруулалтаар 30 сая төгрөгийг л авах боломжтой гэсэн. Тэгээд зээлсэн мөнгөнийхөө хүүд би сар бүр 600 мянга гаруй төгрөг төлж байна. Дээрээс нь би ажилчдадаа цалинг нь өдөртөө өгдөг болохоор хуримтлал үүсгэх ямар ч боломжгүй. Манай үйлдвэрт хамгийн чухал хэрэгтэй зүйл бол төр засгийн дэмжлэг, хамгийн хэрэгцээтэй үйлдвэрүүдээ зээлээр дэмжих” хэмээн ярив.

Тэрээр “Төр засгаас жижиг, дунд үйлдвэрлэгчдээ дэмжих бодлогыг явуулаад байна гээд л байна. Гэхдээ яг ийм чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулж буй хүмүүсээ илүү дэмжих хэрэгтэй шүү дээ” хэмээн бухимдангуй ярив.  

Төр засгийн зээлээс гадна хог ялгах менежментийг аль аль түвшинд сайжруулах хэрэгтэй. Ингэж чадвал “Эко бадрах агаар” шиг үндэсний компаниудын ажилчдын хөдөлмөрийг хөнгөвлөх том давуу тал бий болно.

Улаанбаатарын гудамжуудад ялган хаях зориулалт бүхий хогийн савуудыг байрлуулсан. Гэтэл хогоо ялган хаяж байгаа үр дүн харагдахгүй байна. Энэ нь хүмүүсийн байнга л ярьдаг ард иргэд ийм зуршилд сураагүйтэй холбоотой.

Нэгдүгээрт, Саалиа бэлдэхээр саваа бэлд гэдэг шиг хогоо ялган хаядаг болгохын тулд энэ хүмүүжлийг бий болгох ёстой санагдана. Гэртээ хогоо ялгаж хаядаггүй хүмүүс ажил хэрэгтээ яарч явахдаа гудамжны хогийн саванд ялган хаях нь юу л бол.

Миний амьдардаг “Цоглог” хотхон л гэхэд ядаж давхар бүртээ хог ялгадаг хоёр том сав байрлуулчихдаггүй. Социализмын үеийн стандартаар давхар бүрт амсартай хогны хоолой руу ууттай хогнуудаа “нисгэж” байна. Өнөөхийг маань хог ачигч хоолойн дээд хэсгийн хонгилоос авах гэж жинхэнэ “там”-ын үнэртэй агуулах руу ороод хэдэн цаг болно.

Тэгэхээр эхний ээлжинд айл өрх бүрийг хогоо ялган хаях нөхцлөөр хангах хэрэгтэй. Энэ зарчим албан байгууллагуудын түвшинд ч алдагдсан гэдэгтэй та санал нийлэх биз ээ. Орон сууцны айлууд хогоо ялгадаг савтай болчихвол С.Оюунгэрэл гишүүний санаачилсан “Дахивар” хогийн савны бодлоготой “Хоггүй Улаанбаатар” ногоон уутнаас илүү уялдах биз.

Хоёрдугаарт, Хогоо ялгаж хаялаа ч ялгаж ачдаг систем Монголд байхгүй байна. Энэ бол хогны менежментийн асуудалд хандах бодлого ядуухан асрамжийн газрын хоол шиг шим тэжээлгүй, уялдаа холбоогүй байгаагийн шинж. Хэрвээ хогоо ялган ачдаг болчихвол албан байгууллагууд ч энэ соёлыг түгээж эхлэх юм. Харин энэ үед Япон улсад өдгөө баримталж буй шиг “хогоо ялгаагүй айл өрх, албан байгууллагын хогийг ачихгүй” гэсэн хууль хатуухан үйлчлэх нөхцөл бүрдэнэ.

Мөн зөвхөн хуванцар, лааз, цаас ч биш үнс, хувцас хэрэглэлийг дахин боловсруулах үйлдвэрүүд бий болох боломж гарч ирнэ. Түүнчлэн хог түүгч нэртэй үйлдвэрийн ажилчдын хөдөлмөрийг хөнгөвчилж, хог боловсруулах үйлдвэрүүдийн бүтээмжийг нэмэгдүүлэх гол арга зам болох юм.

Холилдсон хогийг ялгаж мөнгө болгоход ялгах менежмент шаардлагатай байна.

Нийтлэлч Д.Идэржаргал