"Хүний эрхийн асуудлаар Монгол Улс үргэлж “За” гэж хэлнэ" хэмээн Ерөнхийлөгчөөсөө эхлээд дуу нэгтэй хэлдэг ч  манай улсад энэ л  асуудал тулгамдсан асуудлын нэгт яахын аргагүй ордог.  Эрүүдэн шүүлт, гэр бүлийн хүчирхийлэл, хүүхдийн хүчирхийлэл гээд хүний эрх зөрчигдсөн олон арван асуудлуудтай олон нийтээрээ тэмцэж, төр засгаас анхаарал хандуулахгүй бол яавч болохгүй энэ сэдвийн хүрээнд бид ХЭҮК-ийн судалгаа баримтыг цувралаар хүргэхээр бэлтгэлээ.

Энэ удаад   барилгын аюулгүй байдал, албадан ажил хийлгэх асуудлын мөрөөр ...  

Судалгааны эхэнд барилгын салбар дахь хөдөлмөрийн аюулгүй байдлыг сийрүүлжээ. Тодруулбал, 2005-2013 онд барилгын салбарт нийт 581 үйлдвэрлэлийн осол гарч, 246 хүн амь насаа алдаж, 130 хүн хөгжлийн бэрхшээлтэй болж, 272 хүн хөдөлмөрийн чадвараа түр хугацаагаар алдсан нь тус салбарт үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний тохиолдол буурахгүй байгааг харуулж байгааг ХЭҮК-оос онцолсон байна.

Хэд хэдэн ноцтой жишээ дурдахад, 2012 оны 09 дүгээр сарын 03-ны өдөр Баянгол дүүргийн 6 дугаар хорооны нутаг дэвсгэрт байрлах П.Н.Шастины нэрэмжит Улсын III төв эмнэлгийн баруун талд “МУДИ” ХХК-ийн захиалгаар баригдаж байсан барилгын үйлдвэрлэлийн талбай дахь бетон зуурмагийн авто шахуургын машин унаж, 12 настай охины амь насыг хохироосон.

Мөн 2012 оны 09 дүгээр сарын 17-ны өдөр иргэн К.Пүрэвийн захиалгаар Чингэлтэй дүүргийн 5 дугаар хорооны нутаг дэвсгэр, Тусгаар тогтнолын талбайн баруун талд буюу Тэнгис кино театрын хажууд баригдаж буй барилгаас тулгуур төмөр унаж, нийтийн эзэмшлийн зам талбайд зорчиж байсан 22 настай залуугийн амь насыг хохироосон юм.

Ийн үйлдвэрлэлийн ослын улмаас бэртэж гэмтэх, нас барах, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчнөөр өвчлөх явдал нь аливаа улсын эдийн засаг, нийгмийн хөгжилд сөрөг нөлөөтэй тул осол гэмтлийг бууруулах, урьдчилан сэргийлэх учиртайг илтгэлд дурджээ.

Мөн уг илтгэлээр цэргийн анги болон хорих анги дахь албадан хөдөлмөрийн асуудлыг тусгайлан судалж, албадан хөдөлмөрөөс ангид байх зорилгоор энэ төрлийн хөдөлмөрийг бий болгож байгаа эрх зүйн орчныг Монгол Улсын нэгдэн орсон олон улсын гэрээнд нийцүүлэн өөрчлөх талаар зөвлөмж хүргүүлэхээр төлөвлөжээ.

Учир нь манай улс цэргийн албан хаагчдыг ангийн байрлалаас гадна ажиллуулахаар хуульчилж, журамласан нь нэгдэн орсон олон улсын гэрээг зөрчиж байгааг тэд баримт, нотолгоотойгоор дэлгэжээ.  Цаашлаад манай улс Үндсэн хуулиараа эх орноо хамгаалах, хуулийн дагуу цэргийн алба хаахыг Монгол Улсын иргэний үндсэн үүрэг болгосон ба цэргийн албанаас сайн дураараа татгалзах тухай асуудлыг хуулиар зохицуулаагүй байна.

Тухайлбал, Зэвсэгт хүчний 339, 340 дүгээр ангиудад л гэхэд гэрээт цэргийн алба хаагчдаар барилгын болоод зам засварын төрөл бүрийн ажлууд хийлгэдэг ч цалин хөлсийг нь маш багаар өгдөг. Цаашлаад өдрийн олон цагаар ажлуулсан хэрнээ илүү цагийн мөнгө боддоггүй зэрэг ноцтой зөрчил илэрснийг ХЭҮК-оос онцолжээ.

Харин ШШЕГ-ын харьяа хорих 407, 417, 421 дүгээр ангид албадан хөдөлмөрийн асуудлаар хяналт шалгалт хийхэд,

407-р хорих ангийн тухайд ялтанд нэг сард олговол зохих цалингийн хэмжээний 25-50 хувийг олгож, үлдсэн хувийг тус ангийн үйл ажиллагааны зардалд зарцуулсан байна. Өөрөөр хэлбэл, хорих 407 дугаар анги 2012 онд хуулийн этгээдтэй байгуулсан гэрээний дагуу 77 сая төгрөгийн орлогыг ажлын хөлсөнд бэлнээр авч, үүнээс 23 сая төгрөгийг ялтнуудын цалин хөлсөнд олгожээ.
Хорих 417 дугаар ангийн хувьд мөн л дээрх зөрчил илэрсэн ба ялтнуудын ажлын хөлс  хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээнд хүрэхгүй байжээ.

Хорих 421 дүгээр анги нь нэг ялтан тухайн сард 15 хоног ажилласан байхад цалин хөлсийг олгохдоо ажилласан хугацааг 7 хоногоор тооцож цалин хөлсийг дутуу олгосон байсан зэрэг зөрчлүүд илэрчээ.

Ийнхүү ХЭҮК-оос “аливаа шүүхийн шийдвэрээр албадан ажил хийлгэх ялаар шийтгүүлсэн этгээдийг хөдөлмөрлүүлэх нь албадан хөдөлмөр буюу заавал хийлгэх хөдөлмөрт хамаарахгүй. Хэрэв хорих ял шийтгүүлсэн ялтнаар хөдөлмөр эрхлүүлэх тохиолдолд түүний хөдөлмөрт нь тохирсон цалин хөлсийг заавал олгох бөгөөд ялтныг хувь хүн, компанийн мэдэлд шилжүүлэх ёсгүй” гэдгийг онцлон тусгажээ.

Нэгэн жишээ дурдахад, ШШГЕГ-ын харьяа эмэгтэйчүүдийн хорих 407 дугаар ангид иргэн О нь шүүхээс ногдуулсан ял шийтгэлээ 2000-2004 оны хооронд эдэлсэн бөгөөд дээрх хугацаанд нэр бүхий компанид гэрээгээр хөдөлмөр эрхэлж, компанийн байранд байрлаж байжээ. Гэтэл түүнд хөдөлмөрийн хөлс олгоогүй бөгөөд хорих ангийн захиргаа хохирлоос огт барагдуулаагүй болох нь түүнийг ялаа эдэлж дууссаны дараа шийдвэр гүйцэтгэлийн ажлын явцад тодорхой болсон билээ. Тиймээс Улсын ерөнхий прокурорын газраар иргэн О-д хөдөлмөрийн хөлс олгосон, түүний бусдад учруулсан хохирлыг нөхөн төлсөн эсэхийг шалгуулахад ямар нэгэн баримт олдоогүй аж.

Энэ мэт манай улсад хүний эрхийн асуудал маш хурцаар тавигдаж байгаа өнөө үед бид ХЭҮК-ийн илтгэл, судалгаа шинжилгээн дээр үндэслэж хүний эрхийг зөрчсөн олон асуудлыг дэлгэн харуулах болно.

Бид ХЭҮК-ын илтгэлийг цуврал болгон дэлгэх болно.

Д.Дуулим