Улс төрд мөнхийн дайсан гэж байдаггүй, мөнхийн эрх ашиг л гэж байдаг гэдэг. Яг ийм эрх ашиг дээр АН-ын УИХ дахь бүлэг болон МАН-ын өмнөх Засгийн газрын огцорсон сайд нар нэгджээ. Голын нэг эрэг дээр хамт зогсоо тэд энэ удаад У.Хүрэлсүхийн Засгийн газарт “Хүүхдийн мөнгийг 100 хувь олго” гэсэн шаардлага тавиад байгаа юм. Өнгөрөгч баасан гаригийн УИХ-ын нэгдсэн чуулганаас ажихад хүүхдийн мөнгөөр шалтагласан энэ улс төр нэлээд үргэлжлэх шинжтэй байна.

Нэгд, Ерөнхийлөгчийн санаачилсан бүх хүүхдэд мөнгө олгох төсөл болон Засгийн газрын Хүүхдийн мөнгөний хамрах хүрээг тэлж, 80 хувьд хүргэх тогтоолын төсөл хоёрыг УИХ нэгтгэж хэлэлцэхээр болсон. Хоёрт, хүүхдийн мөнгөний хамрах хүрээг нэмэхийн тулд 2018 оны төсөвт тодотгол хийх ёстой гэсэн хатуу шаардлагыг АН-ын гишүүд хийгээд Ардын намын огцорсон сайд нар тулгаж эхэллээ. Эндээс л хүүхдийн мөнгө тойрсон улс төрийн үнэн төрх тодорч байгаа юм.

УИХ-ын баталсан хууль ёсоор 2018 онд нийт хүүхдийн 60 хувьд нь сар бүр 20 мянган төгрөг олгож байгаа билээ. Эдийн засаг харьцангуй сайжирч, түүхий эдийн үнэ өсч буй энэ үед хүүхдийн мөнгөний хамрах хүрээг 80 хувьд хүргэх боломжтой гэж Засгийн газар үзсэн аж. Иймээс ч Монгол Улсад “Өргөтгөсөн санхүүжилтийн хөтөлбөр” хэрэгжүүлж байгаа ОУВС-тай өнгөрсөн дөрвөн сарын хугацаанд хэлэлцээ хийж, “80 хувь” гэсэн тоон дээр тохирсныг Сангийн сайд мэдэгдсэн. Хэрэв УИХ-аас хамрах хүрээг нэмэгдүүлэх тогтоолыг баталбал 228 мянга орчим хүүхдэд нэмж мөнгө олгох бөгөөд 41 тэрбум төгрөг шаардлагатай юм байна. Энэ бол Засгийн газрын байр суурь хийгээд ОУВС-тай тохирсон зарчим. Үүнээс хэтэрвэл хөтөлбөр зогсох, ОУВС болон донор орнууд Монголоос гарч явах аюултай. Үгүй юмаа гэхэд Монгол Улсын нэр хүнд гадаад орчиндоо дахиад л унана. Сэргэж ядаж байгаа нэр хүндэд сэв нэмэгдэнэ л гэсэн үг. Гэтэл энэ хөтөлбөрийг эхлүүлсэн тухайн үеийн Сангийн сайд Б.Чойжилсүрэн, ЗГХЭГ-ын дарга Ж.Мөнхбат нар “онь холбон” хүүхдийн мөнгийг 100 хувь олгох ёстой хэмээн УИХ-ын чуулган дээр байр сууриа илэрхийлж байна лээ. Мөн Ч.Сайханбилэгийн Засгийн газрын үед /2015.01.26/ ОУВС руу албан захидал илгээж, хөтөлбөр хэрэгжүүлэх хүсэлтээ илэрхийлээд ч дэмжлэг аваагүй АН-ынхан ОУВС-г хөөж явуулах ёстой ухааны юм ярьж эхэллээ. Тэдний эрх ашгийн энэ огтлолцол харамсалтай нь хүүхэд бүрт мөнгө өгөх дээр бус, 2018 оны төсөвт тодотгол хийх дээр л нэгдэж буй сурагтай. Одоо илүү ойлгомжтой, бас дэс дараатай тайлбарлая.

НЭГ

Хүүхдийн мөнгө бол хуулиараа халамж. Халамжийг зорилтод бүлэгт өгөх ёстой болохоос хавтгайруулж тарааж болохгүй. Одоогийн Төсвийн байнгын хорооны дарга Б.Чойжилсүрэнгийн ОУВС-тай “Өргөтгөсөн санхүүжилтийн хөтөлбөр”-өөр тохирсон үндсэн зарчмуудын нэг нь ч энэ.

Эдийн засаг сайн, төсвийн орлого өндөр байх үед хүүхдийн мөнгийг Хүний хөгжил сангаас олгож байсан. Тэр үед халамж биш, байгалийн баялгийн тэгш хуваарилалтын зарчмаар тараагддаг байсан юм. Харин АН засагласан дөрвөн жилд 17 хувийн өсөлттэй байсан эдийн засаг элгээрээ хэвтэж, хасах руу шилжсэн учраас Хүний хөгжил санг татан буулгаж, хүүхдийн мөнгийг халамжийн сангаас олгож эхэлсэн. Хэрэв бүх хүүхэддээ 100 хувь мөнгө олговол халамжийг хавтгайруулж тараасан болно. Бодит байдал ийм байхад ч хүүхдийн мөнгө улс төрийн оноо авах хэрэгсэл, өрсөлдөгчөө намнах зэвсэг болсоор л байна. Анх АН амлаж, МАН хэрэгжүүлж эхэлсэн энэ хөтөлбөрт өнгөрсөн хугацаанд 2 их наяд төгрөг зарцуулсан гэсэн тооцоо бий. Энэ бол дээхнэ үеийн бүтэн жилийн төсөв, өнөөгийн төсвийн зарлагын дөрөвний нэг. Гэхдээ ийм хэмжээний хөрөнгө төсөвлөдөг, тараадаг байсан ч өнөөг хүртэлх хугацаанд хүн амын тодорхой хэсэг нь хүүхдийн мөнгийг огт авдаггүй байжээ. Байгалийн баялгийн хуваарилалт хэлбэрээр Хүний хөгжил сангаас 21 мянган төгрөгөөр тарааж байхад нь сайн дураараа авдаггүй байсан өрхүүд Халамжийн сангаас олгож эхэлснээр хуулийн дагуу хасагдсан аж. Тэгэхээр энэ удаагийн хүүхдийн мөнгийг 80 хувьд нь өгнө, 100 хувь өгөх ёстой гэдэг маргаан бол үнэндээ утгагүй юм. 100 хувь олгохоор боллоо ч 20 хувь нь  угаасаа авахгүй шахуу гэсэн үг. УИХ-ын дэд дарга Л.Энх-Амгалан энэ талаар “Бид хүүхдийн мөнгөний асуудлаар улстөржихгүй гэчихээд дахиад л улстөржиж эхэллээ. Хүүхдийн мөнгөний бодлогыг эргэн харж үнэлэлт дүгнэлт өгцгөөе.  Гурван ээлжээр сургуулиуд хичээллэж байна. Үдийн цай хөтөлбөрт нийт хүүхдийн 50 хувь л хамрагдаж байна. Эдгээр тулгамдсан асуудалд  хүүхдийн мөнгөө авдаггүй хэсгийн мөнгийг зарцуулж болохгүй гэж үү. Бодлого биш “Хэн хүүхдэд илүү хайртай вэ” гэдэг уралдаан болгохоо болих хэрэгтэй. Бүгдээрээ л хүүхдэд хайртай, боломж нь байвал бүгдэд нь л өгмөөр байгааг бүгд мэднэ” гэж хэлнэ лээ.  

Бодит байдал ийм байхад хүүхдийн мөнгийг 100 хувь олгох ёстой гэж тулгаж байгаа АН-ынхан Ч.Сайханбилэгийн Засгийн газрын үед 40 хувьд нь өгөх талаар төсөл санаачилж байсныг мартах ёсгүй. Тэр үед тэд нийт хүүхдийн 40 хувьд нь л мөнгө олгоход “зорилтот бүлгээ хангаж байгаа хэлбэр” гэж үзэж байсан. Тэгвэл түүнээс хойш гурван жил ч өнгөрөөгүй байхад нийт хүүхдийн 80 хувьд нь мөнгө өгөх нь зорилтод бүлэгтээ чиглэхгүй байна гэвэл өрөөсгөл биз ээ. Тэгээд ч 1.5 сая төгрөгөөс дээш цалинтай иргэдээс орлогын албан татвар ахиу авахаар болоход нийт өрхийн 20 орчим хувьд нь хүнд тусна гэсэн тооцоог сөрөг хүчнийхэн хийж байсан. Тэгвэл одоо өндөр орлоготой тэр хэсэгтээ Халамжийн хуулиар хүүхдийн мөнгө олгох гэх нь шаардлага биш шалтаг л юм даа.

ХОЁР

Өнгөрөгч баасан гаригийн чуулган дээр хүүхдийн мөнгө тойрсон бас нэгэн маргаан бол төсөвт тодотгол хийх ёстой гэсэн шаардлага. Шаардлага нь өмнөхөөсөө өөр ч тавьсан хүмүүс нь өнөөх хэд. Тэд Хүүхдийн мөнгөн тэтгэмжийн олгох хүрээг нэмэгдүүлэхийн тулд УИХ-ын тогтоолоор бус төсөвт тодотгол хийж шийдэх ёстой гээд Л.Одончимэд агсан сайдаар ажиллаж байхдаа хүүхдийн мөнгийг өөр зохицуулалтаар зарцуулсан тул огцорч байсан асуудлыг хөндсөн. Харин Сангийн сайд Ч.Хүрэлбаатар “Тэр үед хуулийн зохицуулалт өөр байсан. Одоо бол Төсвийн тухайн хуулийн 42.2.2, 42.2.1 зэрэг заалтын дагуу хууль зөрчихгүйгээр зохицуулалт хийж болохоор болсон” гэдэг тайлбар өгч байсан юм. Өөрөөр хэлбэл, төсөвт тодотгол хийхгүйгээр хүүхдийн мөнгөний хамрах хүрээг нэмэх боломжтойг хуулийн зүйл, заалттай нь тайлбарлаж байсан. Цагаан дээр хараар бичсэн хууль нь ийм болчихсон байхад тодотгол л хийх ёстой гэж шаардах нь цаанаа бас л өөр зорилготой. Тэр зорилгыг нь ч тааж ядах юмгүй. Учир нь, энэ УИХ-ын 76 гишүүн бүгд жижиг тойргоос сонгогдсон. Төсвийн хэлэлцүүлэг болон тодотголын үеэр л тойргийн хөрөнгө оруулалт, бас бус асуудлаа шийдүүлэх боломжтой. Нэг ёсондоо төсвийг огт тодотгохгүй бол дөрвөн жил УИХ-д суухдаа дөрвөн удаа төсөв батлалцаж, мөнгөний хуваарилалтад оролцоно. Харин тодотгол бол нэмэлт бонус гэсэн үг. Иймээс ч их хурлын гишүүдийн олонхи нь ил хэлж чадахгүй ч тодотголыг хүсч байгаа нь гарцаагүй юм. Хэрэв төсөвт тодотгол хийвэл 2018 оны арай гэж хайрцагласан төсвийн бодлого задарна. Сахилга бат суларна. Элдэв тендер, концессын асуудал шургаж мэднэ. Ноолуурын, ноосны, махны гээд төрөл бүрийн татаас суулгах гэж оролдоно. Магадгүй ОУВС-тай тохирсон хөтөлбөр зогсоно. Төсвийн сахилга бат алдагдана. Өндийж байгаа эдийн засаг буцаад уруудна. Тоочвол маш олон эрсдэлтэй. Үүнийг Ерөнхийлөгч ч, АН-ын бүлэг ч, Ардын намын нэр дурдагдсан нэг, хоёр гишүүн ч бүгд мэдэж байгаа. Гэхдээ л муйхарлан зүтгэж байна. Учир нь энэ бол Ерөнхийлөгч болон АН-ын хувьд улс төрийн хожоо авах, Б.Чойжилсүрэн, Ж.Мөнхбат нарын тухайд хонзонгоо авах боломж юм. Иймээс ч Сангийн сайд Ч.Хүрэлбаатар төсвийг тодотгохгүйгээр, тэгсэн хэрнээ хуулийн хүрээнд хүүхдийн мөнгөний хамрах хүрээг нэмэх боломжтой гэж гүрийж байгаа бололтой.  Нөгөө хэд нь яасан ч их шахдаг юм, Ч.Хүрэлбаатар сайд ч ямар их гүрийгдэг юм. Гэхдээ гүрийх ч ёстой биз.

Эх сурвалж: Улстөрийн тойм

Б.Хурцболд