УИХ-ын өнөөдрийн чуулганаар 2020 оны улсын төсвийг хэлэлцлээ. Энэ үеэр гишүүд үг хэлж, асуулт асуулаа. Тухайлбал, УИХ-ын гишүүн Д.Тогтохсүрэн “Эдийн засаг тогтворжсон, өсөлт бий, төсвийн орлого нэмэгдсэн. Гаднаас зээл авч төсвийн алдагдлаа нөхнө гэсэн асуудал байхгүй болсон гээд улс оронд эерэг амжилттай өөрчлөлтүүд цөөнгүй гарч байна. Би Сангийн сайд Ч.Хүрэлбаатараас зургаан асуулт асууя.
Нэгдүгээрт, төсвийн алдагдлыг бууруулах боломж байгаа гэж би үзэж байна. 2018 оны төсөв ашигтай гарсан. Засгийн газраас төсвийн алдагдлийг хоёр их наяд төгрөгөөр оруулж ирсэн. 2018 оны төсвийн гүйцэтгэлээс харахад боломж байгаа юм шиг харагдаж байна.
Хоёрдугаарт, зардлаа хэмнэхгүйгээр энэ байдлаар явбал зардлаа дийлэхгүй хэмжээнд хүрэх нь. Зарлага жил бүр өсөж байна. Бүтэц данхайж, орон тоо нэмэгдэж байна. Орлого гайгүй байгаа болохоор тэсэж байна. Зардлага багасгах тал дээр Засгийн газраас ямар бодлого баримталж байна вэ. Бүтцийн өөрчлөлтийн бодлогийг энэ Засгийн газар хийж, дараагийн Их хурал тогтвортой мөрдөж явахгүй бол зарлагаа дийлэхгүй хэмжээнд хүрэх нь ээ.
Гуравдугаарт, 2020 оны улсын төсвийн хууль хэрэгжсэнээр мөрийн хөтөлбөрийн хэрэгжилтийг хэдэн хувьд хүргэнэ гэж тооцоолсон бэ.
Дөрөвдүгээрт, ипотекийн зээлтэй холбоотой асуудал. Тулгамдсан асуудал болоод байна. Орон сууцны хамгамжаа нэмэгдүүлэх хэрэгтэй. Одоо бол жилд 110-120 тэрбум төгрөгийн эргэн төлөлт байна. Ирэх жил 60 тэрбум төгрөгийг улсын төсвөөс гаргахаар тооцсон байна лээ. Энэ бол хангалтгүй. Барилгын компаниуд мөнгөө түгжиж. Иргэдийн худалдан авалт ч сайнгүй байна. Энэ утгаараа Засгийн газраас эргэлт хийх шийдэх боломж байна. Гаднын зээл, тусламж аваад ипотекийн зээл олголтын хэмжээг нэмэгдүүлэх боломж байхгүй юм уу.
Тавдугаарт, ажилгүйдэл, ядуурлын асуудал. Эдийн засагт өсөлт гарч байгаа нь сайн байна. гэхдээ энэ өсөлт иргэдийн амьдралд бодитоор хүрч байна уу. Бодит байдал дээр ядуурал, ажилгүйдэл буурахгүй байна. Тиймээс 2020 оны улсын төсөвт ажилгүйдэл, ядуурлыг бууруулахад тодорхой ямар арга хэмжээ авахаар тусгасан бэ.
Зургадугаарт, Ц.Даваасүрэн сайд үдээс хойшхи чуулганы хуралдаанаар хариулах болов уу. Орон нутгийн дулааны станцуудтай холбоотой асуудал. Олон жил яригдлаа. 2016 онд БНСУ-тай гэрээ байгуулсан. Дөрвөн жил боллоо. Тендер гүйцэтгэгч нь шалгараагүй. Солонгосын “Эксим” банкинд очоод зогссон, ийм төсөл байна. Улаанбаатар хотоос гадна ахиад 10 аймгийн төвийн агаар, орчны бохирдлын асуудал хурцаар яригдаж байна. Тиймээс Солонгосын “Эксим” банкны зээлээр барих орон нутагт дулааны станц барих асуудлыг түргэтгэх, 2020 оны төсвийн бодлогоор хэрэгжүүлэх, сонгуулиас өмнө юу хийж чадна гэж Засгийн газраас үзэж байна вэ гэдэгт хариулт авмара байна гэлээ.
Үүний хариуд Сангийн сайд Ч.Хүрэлбаатар “Төсвийн алдагдлыг дэлхийн болон дотоодын эрсдэл, орлогын байдал, санхүүжилтэд шаардлагатай байгаа хэрэгцээ шаардлага, Засгийн газрын мөрийн хөтөлбөр болон Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуульд заасан хэмжээнд Төсвийн хүрээнийн мэдэгдлийн хэмжээнд оруулж ирсэн. 2020 оны төсөв хэрэгжихэд нэлээд олон эрсдэл бий. үүнийг өмнө нь олон удаа ярьсан. Хамгийн том эрсдэл нь БНХАУ болон АНУ-ын хоорондын худалдааны дайн. Санхүүгийн зах зээл дээр үүсэн тогтворгүй, ойлгомжгүй байдал. Түүнчлэн “Саарал жагсаалт”-ын бодит эрсдэл Монголд бий. Өвөлжилтийн байдал хүндрэх магадлал байна. Сонгуулийн жил дөхөхөөр тал талдаа хүлээлтийн байдал үүсдэг. Энэ бүхнийг тооцож байгаад асуудлыг оруулж ирсэн.
Хоёрдугаарт, зардлын реформын хувьд эхний ээлжид энэ реформыг цаашид тууштай хийх ёстой. Үүний тулд төрийн үйлчилгээг цахимд шилжүүлэхээр зорилт тавьсан. Энэ жилийн төсвийн онцлого нь цахим төвтэй ил тод байхаар оруулж ирсэн. Олон нийт хяналт тавих боломж бүрдүүлнэ. Цахим шилжинэ гэдэг нь төрийн бүх үйлчилгээ хүнд сурталгүй, ил тод, энгийн болно. Энэ сарын 16-нд эхний ээлжийн шийдвэрээ гаргасан. Мөн хяналт тавих боломжийг бүрдүүлэхийн тулд цалингийн цахим сүлжээнд шилжихээр болсон.
Ирэх оноос эхлэн энэ сүлжээгээр цалин олгогдож эхэлнэ. Сангийн яамтай хамтарч ажиллана. Өөрөөр хэлбэл, төрийн албаны шалгалт өгөөд холбогдох хуулийнхаа дагуу төрийн албанд ажиллаж байгаа эсэх, цалин мөнгийг хуулийн хүрээнд олгож байгаа эсэхийг давхар хянах боломжтой болох юм. Мөрийн хөтөлбөр хэдэн хувьтай хэрэгжих бэ гэдэг асуултын хувьд
Сангийн яамны зүгээс тооцоо хийхэд бодитоор 75-80 хувьтай хэрэгжих магадлалтай гэсэн тоо гарсан. Ипотекийн санхүүжилтийг бүгдийг улсын төсвөөр шийдэх боломжгүй. Маш өндөр үнээр санхүүждэг.
120 тэрбум төгрөгөөр 2400 өрхийн асуудал шийдсэн. Тухайлбал, 600 гаруй мянган хүүхдэд олгодог үдийн цай, дотуур байр, цэцэрлэгийн хоолны мөнгө нэмэхэд 181 тэрбум төгрөг шаардлагатай. Гэтэл 120 тэрбум төгрөг зарцуулаад 2400 өрх гэхээр их үнэтэй хөтөлбөр. Гаднын зээл, тусламжийг аваад хөтөлбөр хэрэгжүүлэх гэхээр “Танай ипотекийн зээл олгодог механизм нь зах зээлийн бус байна” гэдэг зүйл ярьдаг. Тиймээс холбогдох зүйлийг судлахаар төлөвлөж байна. Дулааны станцын асуудлын хувьд зөвлөх компани нь шалгарсан. Зураг төсөл нь үндсэндээ хийгдсэн гэсэн. 2020 ондоо багтааж тендерээ дуусгаж ажлаа эхлүүлэх байх гэсэн мэдээлэлтэй байгаа.
Г.Нацаг
