Монгол Улс байгалийн баялагаараа ч, өв соёл, түүх шастираараа ч дэлхийд шагшигддаг. Гэвч ардчиллын салхи сэвэлзэхтэй зэрэгцэн оюун ухаанаараа баялаг бүтээж, улс орноо хөгжүүлэх бус харин ч байгалийн баялагаа сорчилж гадагшаа зөөх замаар амь зогооход түлхүү анхаарч ирсэн билээ.

Яг ийм замналын харгайгаар нийт нутаг дэвгэрийн дийлэнх нь сүйдэж, монголчууд уух ус, амьсгалах агааргүй болох аюулын харанга дэлдээд буй. Тэгвэл уг бараан мэдээтэй зэрэгцэн “дэлхийн ирээдүйг тодорхойлогч” гэж дэлхийд шагшигдаж буй термофель бактер Шаргалжуутын халуун рашаанд агуулагддаг таатай мэдээг дуулгая.

Тодруулбал, одоогоос хэдэн жилийн өмнө Шаргалжуутын рашааны шинж чанарыг тодорхойлох хамгийн чухал нэгэн шинжилгээг Монгол болон Германы Улсын микробиологийн хүрээлэнгийн эрдэмтэд хамтарч хийжээ. Уг шинжилгээгээр халуун рашаанд агуулагддаг антиоксидант шинжийн термофель бактерийн тархац өндөр байгааг тогтоосон байна. Термофель бактер нь 90-ээс дээш градусын халуунд амьдрах чадвартай, анагаах ухаан болон химийн үйлдвэрт ашиглах боломжтой онцгой төрлийн бактер аж. Уг бактер агуулагддаг халуун рашаан нь дэлхийд нэн ховор бөгөөд Монгол Улсад тэр дундаа Шаргалжуутын халуун рашаанд их хэмжээгээр агуулагдаж буй нь эрдэмтдийн анхаарлыг гойд татсан аж. Тиймдээ ч тус рашааныг хамгаалж, байгалийн шинж чанарыг алдагдуулахгүй ашиглах нь зүйтэй гэж судалгааны дүгнэлтдээ өгүүлэн, олон улсад танилцуулжээ.

Нэг үгээр хэлбэл, дэлхийн томоохон цахим хуудсуудад дурдснаар термофель бактер нь маш олон төрлийн дэвшилтэт технологид ашиглах бүтээгдэхүүний түүхий эд болдог бөгөөд энэ утгаараа “дэлхийн ирээдүйг тодорхойлогч бактер” гэсэн байв.

Ийнхүү термофель бактерийн мэдээлэл цацагдах болсноор Шаргалжуутын рашааны шинж чанарыг судалж, тогтоохыг хүсэх эрдэмтэд олширсон байна. Тэдний нэг нь Япон Улсын рашаан судлаач Мацүда Тодонари.

Тэрбээр гурван жилийн жилийн хугацаанд Шаргалжуутын 64 зүйлийн өвчнийг илааршуулах 108 төрлиийн 300 гаруй рашаан булаг шүлтлэг, устөрөгчийн ионы агууламж, исэлдүүлэн ангижруулах чанар, цэвэр байдлын шинжилгээ буюу цахилгаан дамжуулах чанар, температур зэрэг шинж чанарыг судалжээ. Уг шинжилгээгээр рашаан дахь шүлтлэг чанар 8.5-9.8, устөрөгчийн ионы агууламж зуны улиралд 400-500, антиоксидант буюу исэлдүүлэн ангижруулах чанар нь 500-600 гэж гарчээ. Өөрөөр хэлбэл, Шаргалжуутын рашаан нь эмнэлзүйн маш өндөр ач холбогдолтой буюу орчин үеийн шинжлэх ухаантай харьцуулахын аргагүй үр дүн өгнө гэж дүгнэсэн байна.

Үүний дараа Герман Улсын ус судлаач эрдэмтэн Хуберт тус рашааны температур, шүлтлэг, устөрөгчийн ион, антиоксидант чанарыг мөн судалсан байна. Тэрбээр 14 хоногийн давтамжтай шинжилгээ хийхэд шинжилгээний хариу мөн л рашаан судлаач Мацүда Тодонаритай ижил гарчээ.

Энэ мэтчилэн олон улсын эрдэмтэд Шаргалжуутын рашааны эмнэлзүйн ач холбогдлыг өндрөөр үнэлж, дүгнэсний дараа Монгол Улсын Шинжлэх ухааны академийн Химийн хүрээлэнгийн н.Оюунцэцэг доктор устөрөгчийн  ион, шүлтлэг чанарыг жилийн дөрвөн улиралд шатласан шинжилгээ хийжээ.

Ингэхэд устөрөгчийн ион нь зун, намрын улиралд 400-500, өвөл, хаврын улиралд 700-800 байгааг олж тогтоосон байна. Өөрөөр хэлбэл, сэрүүний улиралд Шаргалжуутын рашааны анагаах нөлөө илүү өндөр болох нь үүгээр тогтоогдсон аж.

Эдгээр эрдэмтдийн хийсэн судалгаа, шинжилгээний дүгнэлтээр Шаргалжуутын рашааны анагаах нь чанар нь дэлхийд дээгүүр бичигддэг  болохыг батлаад зогсохгүй, Монгол Улс уг  рашаан дахь термофель бактераар дэлхийн шинжлэх ухааны салбарт танигдах томоохон боломж гэдгийг батлан харуулсан гэхэд болно.   

Энэ бол таатай мэдээ. Тиймээс бид энэ боломжийг ашиглах ёстой. Харамсалтай нь, монголчуудаас энэ боломжийг “хулгайлах” санаархал улстөр дагасан хэсэг бүлэг хүмүүст бий бололтой.

Энэ нь одоогоос долоон жилийн өмнө буюу 2013 оноос эхлэн Шаргалжуутын рашааны газрын гүний дулааныг ашиглаж, газрын гүний дулааны цахилгаан станц байгуулна гэсэн пиар явах болсон юм.

Энэ хүрээнд рашааны ойр орчмыг судлах нэрээр өрөмдлөг хийхийг санаархагчид олширч, хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл болоод нутгийн иргэдийг өдөөн турхирах нь газар авах болов. Шаргалжуутын рашааны газрын гүний дулааныг ашиглаж, цахилгаан эрчим хүч гаргаж  болно. Зөвхөн Баянхонгор аймаг төдийгүй баруун аймгуудыг ч цахилгаанаар хангаж болно.

Гэвч....

Монгол Улсын хэдхэн аймгийн иргэдийг цахилгаантай болгохын төлөө нийт монголчуудын эрх ашгийг хөсөр гээж, байгаль орчноо сүйдлэх шаардлага бидэнд бий гэж үү. Монгол Улсын Шинжлэх ухааны академын нэр бүхий эрдэмтдээс эхлээд Шаргалжуутад цахилгаан станц барилаа гэхэд усны нөөц хүрэхгүйн дээр Баянхонгор аймгийн хэмжээнд газар хөдлөлт эрс нэмэгдэж, нутгийн булаг, шанд ширгэж, байгаль орчин сүйдэх эрсдэлтэйг анхааруулсаар байна. Гэвч улс төр дагасан хийрхэл, мөнгө харсан олз хайгчдад энэ бүхэн чухал биш бололтой.

Дахин хэлье. Монголчууд байгалиа ухах бус, харин тархиа ухаж амьдрах цаг нэгэнт ирсэн. Тиймээс үлдсэн хэдхэн булаг, шандаа хайрлаж хамгаалах ёстой.

Монгол Улсад сэргээгдэх эрчим хүчийг ашиглаж, эрчим хүч гаргана гэсэн сайхан мөрөөдөл тээсэн төсөл хөтөлбөр олон байсан. Хамгийн ойрын жишээ гэхэд Эгийн голын цахилгаан станц гэх харуусалтай түүх үүнийг гэрчилнэ. Цаасан дээр Эгийн голын цахилгаан станц гэсэн үг, үсэг сийлсэн 1991 оноос эхлэн тоолбол бараг 30 жилийг ардаа гэсэн эл төсөл, хөтөлбөр өнөөг хүртэл хөдөлсөн нь нэгээхэн үгүй. Үлдсэн зүйл нь 2011 онд байгуулагдсан  төслийн нэгж. Төслийг гацаанаас гаргах гэж 2015 онд Хятадын тэрбум ам.долларын хөнгөлөлттэй зээлээр барихаар болсон ч цаасан дээр бичсэн хэдхэн үг, өгүүлбэрээс цааг урагш алхсангүй. 

Эл төслөө 30 жил дуншаад ч хөдөлж чадаагүй атлаа гуравхан амьсгаа аваад л Шаргалжуутад газрын гүний дулааны станц барина гэж зарим улстөрчид, цаашлаад улстөрийн карьер дагасан нөхдүүд хийрхэж сууна. Харамсалтай..

Эцэст нь дахиад хэлье. Бид байгалиа бус тархиа ухаж амьдрах цаг ирсэн. Хэрэв зээ, Шаргалжуутад газрын гүний дулааны станц барина гэх хийрхэл газар авбаас Баянхонгор аймгийн эко систем алдагдаж, монголчууд дэлхийд ховорхонд  тооцогдож буй термофель бактертай рашаанаа өөрсдийн гараар устгана. Энэ бол монголчууд дэлхийн улс орны өмнө цайруулж барахгүй гэм хийж буй хэрэг мөнөөс мөн юм.

Тиймээс эмнэлзүйн өндөр ач холбогдолтой Шаргалжуутын рашааныг байгалийн унаган төрхөөр нь авч үлдэж, хүн зоны эрүүл мэндийн тусын тулд цаашид ч рашаан сувилал хэвээр нь ашиглах нь зүйн хэрэг биз ээ. 

Б.Лхам