Ээлжит сонгуулиар УИХ-ын гишүүнээр сонгогдон гарсан ч гишүүнийхээ бүрэн эрхийг эдэлж, хуулийн дагуу шүүгдэж чадалгүй ял авсан Жаргалтулгын Эрдэнэбатыг өмөөрөх нэг шалтгаан байна. Сэлэнгэ аймгийн засгаас иргэдийн төлөөлөл болж  УИХ-д сонгогдон, Сангийн сайд, Ерөнхий сайд хүртэл ажилласан зэрэг цагтаа  цалгиж явсан түүх түүнд бий. Тэрбээр ээлжит сонгуулиар Сэлэнгэ аймгаас иргэдийг төлөөлж гурав дахь удаагаа сонгогдсон нэгэн.

Түүнд холбогдох эрүүгийн хэргийн давж заалдах шатны шүүх хурал өчигдөр болж анхан шатны шүүхийн шийдвэрийг хэвээр үлдээх шийдвэр гарлаа.

Нарийн учрыг эхнээс нь сийрүүлбэл, Ж.Эрдэнэбатыг анх 2019 онд АТГ-аас шалгаж, яллагдагчаар татах саналыг мөн оны аравдугаар сард прокурорын байгууллагад шилжүүлжээ. Улмаар хэрэг нь шалгагдаж явсаар ээлжит сонгуулийн сурталчилгааны үед түүнийг цагдан хорих шүүхээс шийдвэр гаргасан байдаг. Энэ нь чуулган завсарласан, сонгуулийн үйл ажиллагаа идэвхижсэн үед хууль зөрчин баривчилсан үйлдэл болсон юм.

Ийн цагдан хорих болсон шалтгаан нь шүүхээс дуудсан цагт нь ирээгүй найман сар гаруй хугацаагаар зугтсан гэх. Улмаар шүүх хурал явуулж Сүхбаатар дүүргийн Эрүүгийн хэргийн анхан шатны шүүхээс нийтийн албанд томилогдох эрхийг зургаан жилээр хасаж, зургаан жилийн хорих ялыг нээлттэй хорих ангид эдлүүлэх ялыг дараагийн шатны шүүх мөн хэвээр үлдээхээр шийдвэрлэлээ.

Ийнхүү сонгуулийн сурталчилгаагаа хуулийн хугацаанд хийх байсан ч батлан даалтаар суллах шийдвэр хүлээсээр сонгууль ч дуусч, гишүүний бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэх боломжгүй явсаар аавын хаалгыг нэг мөр татав. Түүнийг Ерөнхий сайдын албан үүргийг хашиж байхдаа эрх мэдлээ ашиглан 1462.82 га талбай бүхий ашигт малтмалын тусгай зөвшөөрлийг таван сая төгрөгөөр худалдан авч, улмаар “Алтай Констрашкн”-ы Х.Бат-Эрдэнэд нэг сая төгрөгөөр зарсан гэм бурууд тооцож ялласан. Үнэхээр албан тушаалд хүрээд амин хувьдаа ашиглаж байгаа нэгний буруутай үйлдлийг таслан зогсоож, шийтгэх нь зөв.

Гэхдээ бид хуультай улс. Хуулийн байгууллагын бүх ажиллагаа зөвхөн хуулийн хүрээнд явагдах ёстой.

Учир нь УИХ-ын гишүүнийг баривчлах, бүрэн эрхийг нь түдгэлзүүлэхэд прокурорын байгууллагаас УИХ-д хүсэлт тавина. Улмаар дэд хороо, УИХ-аар хэлэлцэж шийдвэр гаргах ёстой. Энэ ажиллагаа хийгдээгүй. Хоёрдугаарт, гишүүний бүрэн эрх дараагийн гишүүн тангараг өргөснөөр дуусгавар болох ёстой. Дээрх тохиолдолд Ж.Эрдэнэбатын гишүүний бүрэн эрх нь дуусаагүй байсны дээр нэр дэвшсэн байсан үе. Нэр дэвшигч ч мөн адил хамгаалагдана.

УИХ-ын тухай хуулийн 9.1.1-д  “гэмт үйлдлийнх нь явцад, эсхүл гэмт хэргийн газарт нотлох баримттай нь баривчилж, улмаар бүрэн эрхийг нь түдгэлзүүлэх тухай саналыг Улсын ерөнхий прокурор Улсын Их Хуралд оруулсан”, 9.1.2-д “гишүүнд холбогдуулан эрүүгийн хэрэг үүсгэсэн бөгөөд Улсын ерөнхий прокурор түүний бүрэн эрхийг түдгэлзүүлэх тухай саналыг Улсын Их Хуралд оруулсан” үед гишүүнийг хуулийн дагуу баривчилна гэж заажээ.

Үүнээс бусад тохиолдолд албадан саатуулах, цагдан хорих, түүнд шүүхийн журмаар захиргааны шийтгэл оногдуулах, гэр, албан өрөө, тээврийн хэрэгсэл, биед нь үзлэг, нэгжлэг хийхийг хориглодог. Гэвч хуульд заасан процедураас нэг нь ч хийгдсэнгүй. Хуулийн бүх шатны байгууллага УИХ-аас батлан гаргасан хуулийг хэрэгжүүлэх ёстой. Тэгвэл яагаад хууль хэрэгжүүлэх ёстой хүмүүс нь хуулиа зөрччихөв өө. Түүнийг өмөөрөх ийм хэдэн шалтгаан байна.

Б.Цэрэнлхам