УИХ-ын чуулганаар ирэх оны төсвийн төслийг хэлэлцэж буй. Уг төсөвт Өмнөговь аймагт хэчнээн төгрөг тусгагдсан, боомтуудын үйл ажиллагааг хэрхэн сайжруулах боломжтой талаар УИХ-ын гишүүн Н.Наранбаатартай ярилцлаа.

-Ирэх оны төсвийг гишүүд янз бүрээр дүгнэж байна. Та ямар байр суурьтай байгаа вэ?

-Өмнөх төсвүүдээсээ онцлог болсон гэж бодож байна. Нэгдүгээрт, хөгжилд чиглэсэн томоохон бүтээн байгуулалтуудаа урагшлуулахад чиглэсэн байна. Тухайлбал, эрхчим хүч, зам, Дархан, Ховдын лаж үйлдвэрийн парк, газрын тос, баяжуулах үйлдвэр, төмөр замаа дуусгах зэрэг олон асуудлыг тусгасан байна. Хоёрдугаарт, Засгийн газрын тавиад байгаа зорилт буюу эдийн засгийг сэргээх чиглэлийн арга хэмжээг эрчимжүүлэх, хөдөлмөрөөс халамжид шилжих, төрийн албаны зардлыг танах бодлогын зорилтууд орж ирсэн байна.

Мөн ашиггүй ажиллаж байгаа төрийн өмчийн компаниудыг хувьчилж, менежмент хийх, заримыг нь IPO хийж дэлхийн зах зээл дээр гаргах, Эрдэнэт үйлдвэр, Эрдэнэс Тавантолгой компаниудын засаглалыг сайжруулах. Нийслэлээс төсөвт төвлөрүүлдэг байсан 420 тэрбумыг авахгүйгээр автозамыг түгжрэлийг бууруулахад зарцуулах зэрэг сайн зохицуулалтууд орсон байна лээ.

-Орхигдсон зүйл байна уу?

-Хилийн боомтуудыг сайжруулахад бага мөнгө тусгасан байна. Ялангуяа, нүүрс экспотортыг 90 хувь, зэсийн 50 хувийг гаргаж байгаа Гашуунсухайт, Шивээхүрэн боомтуудад шинэтгэл, бүтээн байгуулалт, дэд бүтцийг сайжруулахад бага хөрөнгө тавигдсан байна. Сангийн сайд “Гашуунсухайтын боомтын хувьд Хятадын Засгийн газрын тусламжийн хүрээнд сайжруулна. Цар тахлаад гацчихсан байгаа. Гэхдээ энэ ажил цааш явна” гэдэг хариултыг өгсөн. Харин Шивээхүрэн боомтод ямар нэгэн төсөв хөрөнгө тусгагдаагүй байх жишээтэй. Замын-Үүд болон Гашуунсухайтын боомыг л Хятадын Засгийн газрын буцалтгүй тусламжид хамруулж байгаа юм байна лээ. Гэвч энэ ажил гацаад хоёр жил болж байна.

-Боомтын удирдлага зохион байгуулалтыг сайжруулах асуудлыг та өмнө нь хөндөж байсан. Энэ талаарх төсөв хөрөнгө, бодлогыг тусгасан байна уу?

-Боомтын удирдлага, зохион байгуулалт дээр дорвитой ямар ажил хийх юм гэдэг талаар харж байсан. Үүн дээр нэг л шинэчлэл хийх юм байна лээ. Тухайлбал, Хорио цээр, хилийн мэргэжлийн албыг гаалийн байгууллаг руу шилжүүлэх юм гэсэн. Гэвч хилйн боомт дээр ажиллаж байгаа албад жишээлбэл, хил, гааль, мэргэжлийн хяналт, гадаадын иргэн харьяат, АТҮТ, цагдаа зэргийг нэгдсэн удирдлагаар хангадаг ажил их дутагдалтай байгаа. Цаашид энэ асуудалд Хилийн боомтын тухай хууль, боомтын хөгжил, дэд бүтцийг хариуцдаг агентлагтай болох шаардлагатай. Ийм асуудлыг тусгагдах болов уу гэж бодсон ч ирэх оны төсөв дээр дорвитой тусгагдсан зүйл алга.

Хоёрдугаарт, хөгжил рүү чиглэсэн бүтээн байгуулалтуудаа эрчимжүүлнэ гэх мөртлөө үүнийг тэжээж байгаа усны асуудал бүрхэг байна.

Жишээ нь, Өмнөговийн бүсэд нүүрс баяжуулах үйлдвэр, Тавантолгойн цахилгаан станцын ажил эхэлнэ. Дорноговь руу газрын тосны үйлдвэр гээд олон бүтээн байгуулалтуудад зарцуулах ус байхгүй болчихоод байна. Говийн бүсэд цөлжилт эрчимтэй явагдаж байгаа энэ үед шүү дээ. Гүний ус улам хязгаарлагдмал болж байна. Малчдын ганц эсэргүүцдэг зүйл нь энэ байхгүй юу.

Мал ундаалах ус нь өдрөөс өдөрт татарч байна. Үүнийг шийдэх асуудал нь Хэрлэн тоонот, Орхон онги гээд хоёр төсөл бий. ТЭЗҮ, зураг төсөв нь хийгдчихсэн. Хөрөнгө төсвөө хүлээгээд байж байгаа. Ядаж энэ хоёр төслийн аль нэгийг эхлүүлэхээр тусшах болов уу гэсэн мөнгө төсөвлөгдсөнгүй.

Хэт өндөр төсөвт өртөгтэй байгаа учраас мөнгө суулгаж чадаагүй гэдэг хариултыг БОАЖ-ийн сайд Н.Уртнасан өгсөн.

-Таны сонгогдсон тойрогт ирэх онд хэчнээн төгрөгийн хөрөнгө оруулалт тусгагдсан байна вэ?

-Өмнөговь аймагт ирэх жил 7-8 тэрбумын төгрөгийн төсөвт өртөг бүхий шинэ ажил хийгдэнэ. Өнгөрсөн онд хийж байсан ажлаас 2022 он руу шилжих ажил ч их бий. Үүн дээр мөн 8 орчим төгрөг нийлээд 20 гаруй тэрбумын хөрөнгө оруулалтын ажлыг Өмнөговь аймагт хийхээр байгаа. Энэ нь өмнөх жилүүдийнхтэй адилхан гэсэн үг. Буураагүй, шинээр хөрөнгө оруулалт нэмэгдээгүй. Эмнэлгийн байр, сургууль, дотуур байр, техник, тоног төхөөрөмж зэрэг өмнө нь хийгддэг байсан ажлууд хийгдэнэ. Аймгийн төсөв дээр тус аймгаас сонгогдсон гишүүний хувьд санал нэмж хасъя гэсэн зүйл байхгүй.

Нэг онцлог нь өмнөх  төсвүүдийг харьцуулахад хуулийн өөрлөлттэйгөө холбогдоод ялангуяа, эспорт гаргадаг аймгийн хувьд боломжтой болсон байна.

Юу гэвэл, Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж түүний удирдлагын тухай хууль өнгөрсөн хаврын чуулганаар хэлэлцэгдээд хэд хэдэн татварыг аймаг, сумдад нь үлдээхээр болсноороо Өмнөговь аймаг орлого, эх үүсвэр сайтай болж байна.

Мөн ашигт малтмалаас олсон мөнгөний 5 хувийг буцаадаг байсныг 10 хувь болгож төсвийн хуульд орж ирсэн учраас манай аймагт төсөвт боломжийн болсон байна гэж үзэж байгаа. Өмнөговь аймгаас улсын төсөвт энэ жил 79 тэрбумыг төвлөрүүлсэн. Ирэх жил 285 тэрбумыг төвлөрүүлнэ. Цаана нь орон нутгийн хөрөнгө оруулалт гээд 68 тэрбум төгрөг аймагт нь үлдэж байна. Үүнийг аймаг хурлаа хийгээд нэмж болно. Дээр нь улсын төсөвт тусгасан 20 гаруй тэрбум нийлээд 100 орчим тэрбумын шинэ хөрөнгө оруулалт хийгдэж боломжтой болж байна.

-Одоо гол асуудал нь нүүрсний экспорт төлөвлөсөн хэмжээнд гарч чадах уу гэдэг зүйл байна?

-Ирэх онд нүүрсний экспортыг 36.7 сая тонн гэж тавьсан байна лээ. Манай улс 2019 онд 36 гаруй сая тонн буюу түүхэндээ анх удаа өндөр хэмжээгээр нүүрс гаргаж байсан. Ингэхээс ч өөр арга байгаагүй байх. Миний хувьд ингэж өөдрөг тавьж байж түүний төлөө хүчээ дайчилж явах нь зөв. Энэ тоо үндэслэлгүй биш. Нэгдүгээрт, өмнө нь гарч байсан тоо. Хоёрдугаарт, жилийн 265 хоног нь нүүрс экспортлох боломжтой ажлын өдөр байна. Үлдсэн нь хоёр улсын баяр, дээр нь ням гарагт нүүрс гардаггүй. Эдгээр нь нийлэхээрээ 100 орчим өдөр болчихож байгаа юм.

Ингээд 36.7 сая тонн нүүрсийг 265 хоногт хуваахаар өдөрт 1100 орчим машин нийт нүүрс гардаг боомтоор гарч байвал зорилтдоо хүрчихнэ шүү дээ. Нэг машин 120-130 тонн нүүрс ачдаг юм.

Гэтэл өдөрт 1100 машин байтугай гардаг байсан үе бий.

Зөвхөн Гашуунсухайтад гэхэд 1500, 1700 машин нүүрс гарч байсан үе байгаа. Дээр нь Шивээхүрэнгийн боомт 500, 600 машин буюу цар тахлын өмнө Өмнөговийн хоёр боомт нийлээд 2000 гаруй машин нүүрс гаргаж байсан. Ингээд бодохоор боломжтой шүү дээ. Тиймээс өдөрт 1100 орчим машин нүүрс гаргах ажлыг зохион байгуулах, үүний тулд тухайн орчинд ковид-ыг маш сайн барих, орчноо ногоон бүс болгох хэрэгтэй.

Нөгөөтээгүүр, хилийн боомтуудад ажиллаж байгаа албадууд хоорондоо нэг цул болж, нэгдсэн удирдлагад орж ажиллаж чадахгүй байна.

Энэ талаар ярьсаар байгаад хилийн боомтын бүрэн эрхт төлөөлөгч гээд нэг хүн очиж зангидаж ажилладаг болсон. Тэгсэн хэрнээ л тодорхой ахиц гарахгүй байна. 2016 онд хүчингүй болсон Монгол Улсын боомтын тухай хууль гэж бий. Энэ хууль хүчингүй болчихсон. Боомтын хуулиа өнөө үетэйгээ уялдуулаад хилийн боомтууд дээр Боомтын алба байгуулаад нэгдсэн захиргаанд оруулах зүйтэй. Энэ талаар хуулийн төсөл боловсруулан өргөн барина. 

Б.Лхам