Ардын уран зохиолч, Төрийн шагналт Бавуугийн Лхагвасүрэнгийн зохиол “Тамгагүй төр” эмгэнэлт драмын жүжгийг Соёлын тэргүүний ажилтан Б.Баатарын найруулснаар олны хүртээл болгоод удаагүй байгаа билээ. Тус жүжгийн бүжгийн хөдөлгөөн, биеийн хэлэмж, хөгжмийн яруу тансаг аялгуу, найруулагчийн өвөрмөц шийдлээр илэрхийлж, физикл драм төрлөөр та бид хүлээж авч буй. Жүжгийн бүжиг дэглэлт үзэгчдийн сонирхлыг ихэд татаж байгаа. Жүжгийн бүжгийг СУИС-ийн Бүжгийн урлагийн сургуулийн захирал, Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн бүжиг дэглээч Д.Баярбаатар болон Үндэсний урлагийн их театрын бүжиг дэглээч Соёлын тэргүүний ажилтан Х.Хашхүү нар дэглэн найруулсан билээ. Монгол Улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн  Д.Баярбаатартай ярилцлаа.

-"Тамгагүй төр" физикл драмын жүжгийг энэ удаа үзэгчдэд хүрч байгаагүй өвөрмөц, шинэ  хэлбэрээр хүргэлээ. Үүнд бүжгийн урлаг нэлээд том үүрэг гүйцэтгэсэн. Зарим үед үг үйлдэлд хүч өгөх, зарим тохиолдолд үгээр илэрхийлэмгүй сэтгэл хөдлөлийг нь гаргах, дуусгаагүй өгүүлбэрийг нь гүйцээж байгаа мэт санагдсан. Драм болон бүжгийн урлаг бие даасан том салбар. Эдгээрийг хэрхэн нэгтгэж бүжгийн найруулга дэглэлтээ хийсэн бэ?

-Монголын театрын урлагт цоо шинэ, өвөрмөц дэг найруулга бүхий шинэ төрөл жанрын бүтээл мэндэллээ. Энэхүү агуу бүтээлд намайг урьж оролцуулсан Б.Баатар найруулагч, баг хамт олондоо баярлаж байна. Тус тусдаа том төрөл жанр нийлж юм хийнэ гэдэг хэцүү. Драм бол үндсэндээ яриад жүжиглэдэг урлаг бол бүжгийн урлаг цаг хугацаа, орон зайн урлаг. Үүнийг бусад төрөл жанртай нэгтгэх, уях, холбох гэдэг бол амаргүй ажил байлаа. Энэ бүтээлд Үндэсний урлагийн их театрын 50 гаруй, Цэргийн дуу бүжгийн эрдмийн чуулгын ес нийт 60 орчим бүжигчин оролцсон. Мөн циркийн уран бүтээлчид оролцсоныг харсан байх.

Б.Баатар найруулагчийн гол санаа нь үйл явдал, жүжигчдийн яриаг сэтгэл болоод биеийн хөдөлгөөний урлагаар илэрхийлэх. Бүжигчдээр тайз хийх, жүжигчин үг хэлэхэд тэр үгийг биеийн хэлбэр хөдөлгөөнөөр дамжуулагчийн үүрэг гүйцэтгэж нөгөө хүнд хүргэж байгаа. Жишээ нь “Би чамд...” гээд үгээ тасалдуулахад үргэлжлүүлж хэлэх үгийг нь хөдөлгөөнөөр нөгөө хүнд хүргэж, хөдөлгөөний цэгээр хатгаж өгсөн. Өөрөөр хэлбэл, бүжиг энэ бүтээлд холбох, дамжуулах, хүч оруулах, өрнөл, оргил, тайлал болох үүргийг гүйцэтгэсэн. Мөн хувцас болон тайзны шийдлүүд, бүжигчдийн бүжиглэх, жүжиглэх хөдөлгөөн орон зайд тохирсон илүү сонирхолтой, хайрцаглал, зураглал нь илүү тодорч бүрэн харагдаж байгаа нь жүжгийг илүү чимж өгч байгаа.

Их яруу найрагч Бавуугийн Лхагвасүрэн гуайн энэ агуу зохиолыг бүжигчид, бүжиг дэглээчид зүрх сэтгэлдээ мэдэрсэн. Жүжигчдийн яриа, үг, авиа, амьсгаа бүрт бид хөдлөх шаардлагатай учраас тэр бүгдийг мэдрэх, жүжигчинтэй контактлах зэрэг энэ том бүтээл дээр ажиллах урамтай сайхан байсан.

-Мэргэжлийн бүжигчдээс гадна гол дүр, туслах дүрийн жүжигчид ч бас бүжгийн хөдөлгөөнөөр үг, яриа, үйлдлээ илэрхийлж байсан. Жүжигчидтэй ажиллахад хэр байсан бэ?

-Найруулагч “Тамгагүй төр” жүжигтээ Монголын алдартай жүжигчдийг сонгон шалгаруулсан байна. Жүжигчид маань тодорхой хэмжээний хөдөлгөөний эвсэлтэй. Гэсэн ч хамгийн чухал нь бүжигчид жүжигчдийн яриа, хөдөлгөөн, үйлдэл, эмоц, дүрийн онцлогийг сонсож, мэдэрч хөдлөх нь хамгийн хэцүү бөгөөд сонирхолтой.

Жишээ нь, Цэцэр хатны дүрд тоглосон гавьяат жүжигчин У.Уранчимэг “Би энэ хэсэгт амьсгаа авна. Эргээд харахад ингэж хөдөлбөл бидний харьцаа, нийлэмж нь тодорхой харагдана” гэх мэт бүжигчдэд ойлгомжтойгоор тайлбарлаж харилцан нэг нэгнээсээ суралцлаа. Гол дүрийн жүжигчид үгийн эхэнд түрүүлж үндсэн бүжиг, хөдөлгөөнөө хийсний дараа бүжигчид араас нь массаараа дагаж байгаа нь жүжигчнээ тодруулж өгч байгаа хэрэг. Мөн гол ба туслах дүрүүд жүжиглэх явцад зогсох, бодлогошрох, баярлах, гуних үед хөдөлгөөний орон зай, бүжгийн гайхамшгаар харуулж холбосон нь энэ жүжгийн гол шийдэл юм. Жүжгийн эхлэл, дунд, төгсгөл хэсгийн их цэнгэл, баяр наадам, хүүг хаан ширээнд өргөмжлөх их ёслол зэрэг томоохон масс хамарсан хэсэгт яалт ч үгүй мэргэжлийн бүжигчид шаардлагатай байсан нь харагдаж байгаа болов уу.

-Бүжигчдийн маск, хувцасны дизайн, өнгө, сонирхолтой шийдэл байсан. Энэ нь бас бүжгийн хөдөлгөөнийг илүү хүчтэй болгосон болов уу?

-Тийм ээ. Бүх бүжигчид масктай царай нь харагдахгүй байгаа. Бүжигчид бүжиглэж, жүжиглэж байхдаа нүд, нүүр, царай, бүхий л биеийн хэлбэрээр баяртай, жаргалтай, гунигтай, юу хэлэх гэж байгаагаа илэрхийлж болдог. Харин энэ жүжигт бүх бүжигчид масктай байгаа нь биеийн хэлэмж, хөдөлгөөнөөр бүгдийг илүү чадварлагаар илэрхийлэх хэрэгтэй болсон. Тиймээс ч илүү их цаг хугацаа, хөдөлмөр, нарийн мэдрэмж шаардсан бүтээл байлаа.

Нүүр царай харагдахгүй үед хөдөлгөөнийг илүү тод томруун, уран нарийн харуулах шаардлагатай учраас тэр бүрт найруулагчтайгаа хамтарч деталь бүрт нарийн ажиллах шийдлүүд маш их байсан. Үүний нэг нь бүжгийн хөдөлгөөн, биеийн хэлэмжийг тодруулахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн хувцас, тайзны шийдэл. Боди арт, эртний төв азиас олдсон олдвор, хүннү гүрний үеийн хувцас зэрэг судалгаа шинжилгээ хийж зурсан хувцасны шийдэл онцгой байж чадсан.

-Бүжгийн ямар ямар төрөл, жанрын урсгал чиглэлээр найруулсан бэ?

-Монголын уламжлалт язгуур бий биелгээ. Эртний ёслол хүндэтгэлийн бүжиглэл, мэндлэх, хүндлэх ёсны намба, орчин үеийн бүжгийн чөлөөт хөдөлгөөн, бүжигчдийн өөрсдийнх нь чөлөөт сэтгэлгээний элемент гэх мэт олон төрлийн бүжгийн урсгал чиглэл, намба төрх, өвөрмөц онцлогийг харуулахыг хичээсэн. Үзэгдэл бүрийн оргил, өрнөл, тайлал зэрэг үйл явдлын утга агуулгад нь тохируулж дээрх төрөл, элементүүдээс сонгож дэглэсэн.

Бүжгийн урлаг өөрөө агуу том ертөнц. Тиймээс бүжгийн гоцлол, хоёрол, гурвал, цөөхүүл, масс, олны хэсэг зэрэг бүгдээс нь шигтгэж өгсөн. Мөн бөө мөргөлийн шинжтэй зан үйлийн бүжгийн намба төрхөөс бас оруулсан.

Манай монгол бүжиг яруу тансаг, баялгаас гадна энэ жүжгийг найруулагч дорнын том соёл гэж харуулахыг зорьсон. Зохиолчийн гол санааг  найруулагч том зурагаар, олон төрөл жанраар илэрхийлэхээр харж, нэгтгэж чадсан. “Тамгагүй төр” тайзны бүтээл нь Монголын театрын урлагт цоо шинэ, эрч хүч, шинэ содон тэсрэлт авчирлаа.

-Хүнээр овоолго босгох, шат хийх гээд тайзны чимэглэл нь, эд зүйлсийг нь ч бүжигчдээр илэрхийлсэн нь бас сонирхолтой шийдэл санагдсан?

-Би бүжиг дэглээч соёлын тэргүүний ажилтан Х.Хашхүү шавьтайгаа хамтарч ажилласандаа баяртай байна. Энэ том бүтээлийн бүжгийн найруулгыг ганц хүн хийнэ гэдэг хэцүү. Хоёр хүний санаа нийлж илүү үр дүнтэй ажилласан. Б.Баатар найруулагчийн  санаагаар тамга тэмдгийн дүрс, шат, овоолго зэргийг бүжигчний хөдөлгөөнөөр илэрхийлэхээс эхлээд шинэ хөдөлгөөн гаргах гэх мэт их ажил өрнөсөн юм. Зүгээр л модон шат тавихын оронд хүнээр шат хийхэд хэн хаана ямар байрлал, хөдөлгөөнтэй хэвтэх, босох, суух, хаан хатан хүнээр хийсэн овоолго дээр хэрхэн төвөггүй алхах гээд хөдөлгөөн бүрт шийдэл хайсан.

Хоёр хатны хүүхдийг солих хэсэгт ч бид хэрхэн солих вэ гээд янз бүрээр туршсан. Их хатан шууд очоод солихын оронд бүжигчдээр дамжуулаад нөгөө газраа хүргэж байх жишээтэй. Ингээд л хоёр хүүхдийн хувь заяа солигдоод, төөрөөд явчихаж байгаа юм. Энэ мэтээр бүжгээр юуг, яаж илэрхийлэх, биеийн хэлэмж хөдөлгөөнөөр хүнд яаж хүрч болдгийг жүжгээс харж болно. Хөгжим, бүжиг, драм, циркийн урлаг нийлж цоо шинэ бүтээлийг амилууллаа.

-Та Үндэсний урлагийн их театрын олон бүжиг болон бүжгэн жүжгүүдийг  туурвисан. “Монголын их хатад”, “Мэргэнд буусан чоно”, “Нүүдэл”, “Жороон жороо”, “Бие чинь болъё” бүжгэн жүжгүүдийг бид сайн мэднэ. Үүнээс ч олон бий. Энэ олон бүтээлүүдээс өнөөдрийн “Тамгагүй төр” физикл драм эмгэнэлт жүжгийн бүжиг дэглэлт, найруулга хэр онцлогтой байв?

-Бүжгийн хөдөлгөөн дэг найруулгагүйгээр тухайн жүжгийн санаа, найруулагчийн хүсэж буй өвөрмөц шинэ шийдэлд хүрэх хэцүү. Тиймээс концертын бүжиг дэглэх, бүжгэн жүжиг дэглэх өөр. Гэсэн ч найруулагчтайгаа хамтарч бүжигчид, жүжигчид, циркчид гээд бүх төрөл жанрын хүмүүстэй харилцаж зөвхөн бүжиг дэглээд зогсохгүй эхнээсээ дуусан дуустал хөдөлгөөн учраас эрэл хайгуул эхэлсэн, ойлголцсон, бүтээж бий болгож чадлаа.

Манай их театрын бүжигчид мэргэжлийн өндөр түвшний уран бүтээлчид. Энэ жүжигт ийм чадварлаг баг хамт олон ажилласан нь жүжгийн гол үйл явдал өрнөхөд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.

Манай өвөг дээдэс хадны сүг зурагт хүртэл бүжиг, ёслол, баяр наадмын талаар зосоор тэмдэглэж үлдээсэн. Энэ олон төрөл, жанрыг энэ жүжигт илэрхийлсэн нь бүжигчдийн чадвар болоод манай урлагийн их баялаг түүхийг ч харуулж чадсан. Нэг л төрлийн бүжгийн намбаар тухайн жүжгийн үйл явдал, үзэгдлийг илэрхийлэх боломжгүй учраас олон төрлийн бүжгийн элементүүдийг уяж, холбож хийсэн. 

-Өнгөрсөн сард оны шилдэг уран бүтээлч шалгаруулах “Мөнгөн мод” наадамд “Босоо цагаан гурвалжин” бүжгэн жүжгээрээ шилдэг бүжиг дэглээчээр шалгарсан. Энэ бүжгэн жүжгийн талаар асуухгүй өнгөрч болохгүй байх?

-Хэнтий аймгийн Биндэр сум, Өмнөдэлгэр, Батширээт сумдын дунд байдаг Рашаан хаданд маш олон тамга байгаа. Мөн Дундговь аймгийн Дэл ууланд байгаа нөхөн үржихүйн, арга билгийн олон зураглалыг өвөг дээдэс маань хадан дээр тэмдэглэн үлдээсэн. Энэ нь өнөөдөр бидэнд өвлөгдөж ирсэн үнэт соёлоо бид энэ бүжгэн жүжигтээ тусгал болгосон. Гайхамшигт ховор, нандин чулуун судрын түүхийг “Босоо цагаан гурвалжин” бүжгэн жүжигтээ харуулахыг зорьсон. Бүжгийн урлагийн сургуулиас санаачилсан энэ бүтээлийн төслийг СУИС-ийн Эрдмийн зөвлөл, Захиргааны зөвлөл дэмжиж энэ бүтээл төрөх эхлэл тавигдсан. Мөн Соёлын яамны Соёл урлагийг дэмжих сангаас зарласан төсөлд шалгарсан. Өнгөрсөн оны арванхоёрдугаар сард үзэгчдийн хүртээл болголоо. Монгол Улсын Ардын багш, шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, шинжлэх ухааны доктор С.Дуламын цомнол тайллаар, Төрийн шагналт хөгжмийн зохиолч С.Соронзонболдын хөгжмийн аялгуугаар бүтсэн судалгаанд суурилсан инновацийн уран бүтээл юм.

-Таны дараагийн уран бүтээл юу байх бол?

-Бүжиг дэглээч найруулагчийн хувьд нэлээд олон уран бүтээл хийхээр төлөвлөж байгаа. 2013 онд Монголын Үндэсний урлагийн их театрт “Монголын их хатад” бүжгэн туульсыг амжилттай дэглэн найруулсан. Энэ бүтээлээр манай хамт олон “Гоо марал”-ын шагнал хүртэж байсан. Дараагийн томоохон бүтээл бол “Монголын их хатад”-ын үргэлжлэл болох “Монголын их хаад” бүжгэн жүжгийг дэглэхээр төлөвлөж байна.

-Ярилцлага өгсөн танд баярлалаа. Цаашдын уран бүтээлд нь өндөр амжилт хүсье.

Ц.Баасансүрэн