Гаалийн ерөнхий газрын дэргэдэх Эрэлч нохойн тасаг өнгөрсөн жил улсын төсөвт 320 сая төгрөгийн орлого төвлөрүүлжээ. Өөрөөр хэлбэл, ийм өртөгтэй хориотой бараа бүтээгдэхүүнийг илрүүлж, хураасан гэсэн үг. Энэ бол зөвхөн тоон үзүүлэлт. Харин тоогоор илэрхийлж болдоггүй өөр нэг нухал үүргийг энэ албаныхан хүлээдэг нь Монгол улсын аюулгуй байдал, тусгаар тогтнол, эдийн засгийн аюулгүй байдлыг хамгаалах явдал юм. Эрэлч нохойн үүлдрийн эрэлт цаг үеэсээ шалтгаалаад өөр өөр. Эхлээд овнарк, дараа нь лабрадор, харин одоо бельги овнарк буюу малинуа үүлдриин нохой дэлхий нийтийн гаалийн албанд “мода”-нд ороод байгаа гэнэ.
Буянт-Ухаа дахь хилийн боомтод зуны улиралд арван минутын зайтай 4-5 онгоц буудаг тохиолдол бий. Нэг онгоцноос дунджаар 300 ачаа буудаг гэж тооцоход нохой тэр бүгдийг үнэрлэх хэцүү. Лабрадор амархан ядардаг бол малинуаг ядраад унахын даваан дээр хоёр удаа бөмбөг шидээд тоглуулмагц буцаад сэргэчихдэг гээд давуу талтай.
Бид Сонгинохайрхан дүүргийн 11 дүгээр хороонд байрладаг Эрэлч нохойн тасагт очлоо. Сургалтад хамрагдаж байгаа, үржүүлгэнд орж байгаа, бас үүргээ гүйцэтгээд тэтгэвэртээ гарсан нохой ч энд байх аж. Биднийг хашаа руу ормогц торны цаанаас тэнхээ мэдэн хуцаж байгаа нохдын нэг дээр эзэн нь очиж "Бянка, Бянка. Ой моя красавица" гэж аргадаж тайвшрууллаа. Бянка орос "хэлтэй " эрэлч нохой.
Гаалийн ерөнхий газрын дэргэдэх Эрэлч нохойн тасгийн дарга Б.Баярцогтой ярилцсанаа хүргэе.
-Монголын гаальд нохойны байцаагч хэчнээн байна вэ?
-32 бий. Нохой 42 байлаа. Нохой байнга байцаагчаас олон байдаг. Зарим хүн том, жижиг хоёр нохойтой. Яагаад гэхээр галт гэрэг, эсвэл нисэх онгоцны буудлын гар тээшийг шалгахад том нохой тохиромжгүй.
-Бусад орныхтой харьцуулахад Монголын нохойн сургууль ямар түвшинд байна вэ?
-Хамгийн анх, 1934 онд Дотоодыг хамгаалах яам гэж байхад Монгол Улсад нохойг албаны чиглэлээр ашиглаж эхэлсэн. Цагдаа, хилийн цэрэг гээд аль, алиныг нь хамарсан нохойн сургууль байсан юм. Хилийн цэргийн нохойн сургууль тэр үед Монголд хамгийн хүчирхэг нь байлаа. Зах зээлд шилжих үед нохой шиг хэрэггүй амьтан байхгүй гэж үзээд энэ сургуулийг татан буулгасан. Энэ үеэс хойш Монголд нохойн сургуулийн бодлого алдагдсан гэж хэлж болно.
-Танай тасгийн сургуулилтын талбай хангалттай байж чаддаг уу?
-Хангалтгүй, 0.48 га. Тиймээс бид энэ жилээс хилийн цэргийнхэнтэй хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулж нохой сургалтын хамтарсан төвийг байгуулахаар болсон. Хилийн цэрэгт газар, харуул хамгаалалт, манайд боловсон хүчин нь байна. Шинэ төвийг байгуулах газар маань 3.5 га талбайтай. Сургалт хийх бололцоо илүү өндөр болно гэсэн үг. Төсөвт хэмнэлттэй. Хоёр талаасаа туршлага судална гэдэг сайн хэрэг.
-Одоогоор энэ тасагт хэчнээн хүн ажиллаж байна вэ?
-Даргатайгаа нийлээд дөрвөн байцаагч бий. Нэг малын эмч, сахиул, маллагчтай.
-2011 онд танай албаны нохойнууд улсын төсөвт хэдэн төгрөгийн орлого оруулсан бэ?
-320 сая төгрөг оруулсан. Тэрний өмнөх жилд зөвхөн нэг илрүүлэлтээр 17 кг алт гарсан тохиолдол ч бий. Гэхдээ энэ албыг орлого оруулж байгаа талаас нь битгий харж байгаасай гэж бид хүсдэг юм. Хилийн цэрэг, эсвэл боловсролын салбараас бид төсөвтөө мөнгө нэхэж суудаггүй шүү дээ. Бид тэдэнтэи яг адилхан үүрэг гүйцэтгэж байгаа. Монгол улсын тусгаар тогтнол, үндэсний аюулгүй байдлыг хамгаалж байгаа гэдэг утгаараа тэр. Одоохондоо манай улс ядуу байгаа учраас төсөв гэж яриад дасчихсан байна. Төсөв нь илүү сонсогдоод аюулгүй байдал гэдгээ бид мартчихсан байна.
-Эрэлч нохдын илрүүлсэн хэрэг өнгөрсөн хугацаанд бишгүй олон байж таарна?
-Нохойн албыг анх байгуулах үед спирт нууцаар оруулж ирэх хэрэг олон гардаг байсан. Нохойнууд спирт илрүүлэх ажлыг тэр үед хийж байв. Дараа нь ноолуур, тарваганы арьс олноор илрүүлсэн. Орос руу тарваганы арьсыг нууж гаргах гэж байсан олон хэргийг таслан зогсооход манай нохойнууд томоохон үүрэг гүйцэтгэсэн. Одоо ч хэвээрээ, ийм л байгаа.
-Монголд хар тамхины эсрэг тэмцэж байгаа томоохон байгууллагын нэг нь танайх. Үүргээ хэр сайн биелүүлж байна гэж үздэг вэ?
-Манайх олон улсад хүлээсэн үүрэгтэй. Энэ дагуу жил бүр мансууруулах бодисын талаарх илтгэлээ НҮБ-д гаргаж байх ёстой. Монгол Улс гаргадаггүй. Төр олон улсын өмнө хүлээсэн үүргээ биелүүлэхэд хайнга хандаж байгаагийн нэг жишээ энэ. Мэдээ, мэдээллүүдээ НҮБ-ын төрөлжсөн байгууллагуудад нь өгч байх үүрэг хүлээсэн ч тэрийгээ аль газар нь хариуцахыг тодорхой зааж өгөөгүй. Үүнээс болоод НҮБ-аас техникийн туслалцаа авахад бидэнд хүндрэлтэй байдаг. "Хар тамхины чиглэлээр манай нохой ажиллах гэж байна, техникийн туслалцаа үзүүлээч" гэхээр "Танайх эхлээд үүргээ биелүүл" гэж байгаа юм.
-Төрийн байгууллагуудын нэг том үүрэг нь хуулийг сурталчлах. Энэ хүрээнд та бүхэн юу хийж байна вэ?
-Өнгөрсөн жил гэхэд арван байгууллагад очиж хар тамхины эсрэг сургалт хийсэн. Дунд сургуулиудад нохойтой үзүүлэх сургалт хийсэн гээд олон ажлыг ярьж болно. Нэг зүйлийг хэлэхэд, "Ехtасу" нэртэй шинэ хамтлаг гарсан байна. Хамтлагаа яагаад мансууруулагч бодисоор нэрлэснийг би гайхдаг. "Цагаан тахал" гэж нэрлэснээс ямар ялгаа байгаа юм. "Гала" хамтлаг бас экстасиг дуулдаг байсан. Quiza ч зарим дуундаа оруулдаг. Нэг хэсэг нь яаж тэмцье гэж байхад урлагийнхан залууст ийм үлгэр үзүүлж байдгаа болих хэрэгтэй.
-Сэдвээсээ бага зэрэг хазайя. Нохойны байцаагч болох дуртай хүн байдаг юм уу?
-Бараг байдаггүй. Жирийн байцаагч нараасаа илүү хөдөлмөрлөж байгаа ч адилхан цалин авдаг учраас тэр. Гадаадын орнуудад нохойг маллах үүргийг гаалийн байцаагчаас өөр хүн хийдэг юм. Эсвэл нохойны байцаагчийн цалин ахиу байдаг. Тийм учраас тэд ажилдаа дуртай. Эдийн засгийн хөшүүрэг байна гэсэн үг. Гэхдээ манайд нохойнд үнэхээрхоббитой, хайртай хүмүүс ч бий. Тийм хүмүүстэй ажиллахад урамтай.
-Та өөрийнхөө хүсэлтээр нохойны байцаагч болсон юм уу?
-Би санамсаргүйгээр нохойтой холбогдсон. Гаальд ороод удаагүй байтал надаар англи хэлний шалгалт өгүүлсэн. Тэгээд нохойн албанд ажиллах тушаал гарчихсан. Би гайхаад, "Нохой нь англиар ярьдаг юм уу" гэтэл япон руу хар тамхины чиглэлээр сургуульд явуулах, англи хэлтэй хүн хэрэгтэй байна гэсэн. Ингээд Японд хар тамхи илрүүлэх чиглэлээр хоёр сар орчим суралцсан.
-Нохой тэгээд ямар хэлээр "ярьдаг" юм шиг байна?
-Командын хэлээр. "Бос", "Суу" гэдэг командыг англиар л ойлгодог нохой бий. Нийтлэг ярианы үгээр команд өгөөд сургачихаар өөр хүмүүс нохойг залхаах гээд байдаг тал бий. Команд олон давтаад ирэхээр нохойнд саатал өгөөд эхэлдэг. Тиймээс зарим үед бусад орны хэлээр командлах шаардлага гардаг. Казах эзэнтэй учраас зөвхөн казах хэлээр команд хүлээж авдаг нохой манайд байсан.
-Нохойнуудаа гадаадаас авдаг уу?
-Гадаадаас авахаар илүү үнэтэй. Тэгэхээр эндээс худалдаж аваад, эндээ сургасан нь зардал хамаагүй бага. Манайх энэ жилээс нохойн үржүүлэг хийж эхэлж байгаа. Хүн болгон тамирчин болдоггүйтэй адилхан нохой болгон эрэлч болж чадахгүй. Баруунд гэхэд шалгаж, шалгаж байгаад авсан нохойнуудаас 30 хувь нь сургуулиа төгсч чадвал хангалттай гэж үздэг. Харин манайд их мөнгө төлөөд авчихсан нохойг "хаях" хайран учраас 100 хувьтөгсгөдөг гэж хэлж болно. Үнэндээ үүнийг бусад улсынханд хэлэх юм бол шоолуулахаар үзүүлэлт. Эрэгтэй хүүхэд болгоныг бөх болгож байгаатай л адилхан шүү дээ.
-Амьтанд "хууль бус" бүтээгдэхүүнүүдийг таниулах амаргүй байдаг байх даа?
-Нохой ухамсартайгаар хар тамхи хайдаг юм биш. Бид нохойныхоо тоглодог бөмбөгөнд хайлгах бодисоо хийчихдэг. Нохой тэрийг зуугаад гүйж байх үедээ амьсгална. Амьсгалж байхдаа үнэрийг нь авдаг. Тэгээд "Миний тоглоом ийм үнэртэй" гэж ойлгодог. Дараа нь бид бөмбөгийг нь нуухдаа хайлгах гэж байгаа зүйлтэй нь хамт хийчихдэг. Хайгаад олонгуут нь "Өө, яасан мундаг юм" гээд бөмбөгийг нь гаргаад өгчихдөг. Тэгэхээр нохой "Би энэ үнэрийг олохоор эзэн намайг тоглуулна" гэж боддог юм. Тоглох гэж л юм хайдаг амьтан байхгүй юу. Түүнээс биш, ухамсартайгаар юм хайгаад байгаа юм биш.
-Сайн сурсан нохой таван настай хүүхдийн хэмжээнд сэтгэдэг гэж ярьдаг?
-Тэрнээс илүү гэж би ойлгодог. Нэг жишээ ярья л даа. Бид Говь-Алтайн боомтыг хаачихаад буцаж явахдаа машинтайгаа онхолдсон. Машин хоёр эргээд, гурав дахь эргэлт дээрээ дээшээ хараад уначихсан. Цонх хагарсан учраас манай нохой түрүүлж гарсан. Тэгээд миний хувцасны захнаас зуугаад татаж эхэлсэн юм. Би, "Байж бай, эхлээд бүсээ тайлаадхъя" гэтэл татахаа больчихож байгаа юм. Тэгээд намайг аюулгүйн бүсээ тайлмагц татаж гаргасан. Тэр биднийг ингэж аварчихаад өөрөө нийслэлд ирээд үхчихсэн. Дотуур гэмтэл авчихсан байсан юм билээ.
-Та бүхний амийг аварсан юм байна. Эзнийхээ амьдралыг өөд нь татсан нохой ч бий биз?
-Замын-Үүдийн гаальд ажилладаг, Узбекстанд гурван сар сурсан нэг овчарк байсан юм. Тэр нохой 2003 онд нэг жилийн дотор 1.3 сая ам.долларын зөрчил илрүүлээд эзнээ гаалийн байгууллагаас байраар шагнуулж байлаа. Тэр үед илрүүлсэн эд зүйлээс хувь өгдөггүй байсан юм. Харин одоо гаалийн байцаагч нар хууль бусаар гаргах гэж байсан эд зүйлийг илрүүлбэл үнийн дүнгийнх нь арван хувиар шагнуулдаг.
Буянт-Ухаа дахь хилийн боомтод зуны улиралд арван минутын зайтай 4-5 онгоц буудаг тохиолдол бий. Нэг онгоцноос дунджаар 300 ачаа буудаг гэж тооцоход нохой тэр бүгдийг үнэрлэх хэцүү. Лабрадор амархан ядардаг бол малинуаг ядраад унахын даваан дээр хоёр удаа бөмбөг шидээд тоглуулмагц буцаад сэргэчихдэг гээд давуу талтай.
Бид Сонгинохайрхан дүүргийн 11 дүгээр хороонд байрладаг Эрэлч нохойн тасагт очлоо. Сургалтад хамрагдаж байгаа, үржүүлгэнд орж байгаа, бас үүргээ гүйцэтгээд тэтгэвэртээ гарсан нохой ч энд байх аж. Биднийг хашаа руу ормогц торны цаанаас тэнхээ мэдэн хуцаж байгаа нохдын нэг дээр эзэн нь очиж "Бянка, Бянка. Ой моя красавица" гэж аргадаж тайвшрууллаа. Бянка орос "хэлтэй " эрэлч нохой.
Гаалийн ерөнхий газрын дэргэдэх Эрэлч нохойн тасгийн дарга Б.Баярцогтой ярилцсанаа хүргэе.
-Монголын гаальд нохойны байцаагч хэчнээн байна вэ?-32 бий. Нохой 42 байлаа. Нохой байнга байцаагчаас олон байдаг. Зарим хүн том, жижиг хоёр нохойтой. Яагаад гэхээр галт гэрэг, эсвэл нисэх онгоцны буудлын гар тээшийг шалгахад том нохой тохиромжгүй.
-Бусад орныхтой харьцуулахад Монголын нохойн сургууль ямар түвшинд байна вэ?
-Хамгийн анх, 1934 онд Дотоодыг хамгаалах яам гэж байхад Монгол Улсад нохойг албаны чиглэлээр ашиглаж эхэлсэн. Цагдаа, хилийн цэрэг гээд аль, алиныг нь хамарсан нохойн сургууль байсан юм. Хилийн цэргийн нохойн сургууль тэр үед Монголд хамгийн хүчирхэг нь байлаа. Зах зээлд шилжих үед нохой шиг хэрэггүй амьтан байхгүй гэж үзээд энэ сургуулийг татан буулгасан. Энэ үеэс хойш Монголд нохойн сургуулийн бодлого алдагдсан гэж хэлж болно.
-Танай тасгийн сургуулилтын талбай хангалттай байж чаддаг уу?
-Хангалтгүй, 0.48 га. Тиймээс бид энэ жилээс хилийн цэргийнхэнтэй хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулж нохой сургалтын хамтарсан төвийг байгуулахаар болсон. Хилийн цэрэгт газар, харуул хамгаалалт, манайд боловсон хүчин нь байна. Шинэ төвийг байгуулах газар маань 3.5 га талбайтай. Сургалт хийх бололцоо илүү өндөр болно гэсэн үг. Төсөвт хэмнэлттэй. Хоёр талаасаа туршлага судална гэдэг сайн хэрэг.
-Одоогоор энэ тасагт хэчнээн хүн ажиллаж байна вэ?
-Даргатайгаа нийлээд дөрвөн байцаагч бий. Нэг малын эмч, сахиул, маллагчтай.
-2011 онд танай албаны нохойнууд улсын төсөвт хэдэн төгрөгийн орлого оруулсан бэ?
-320 сая төгрөг оруулсан. Тэрний өмнөх жилд зөвхөн нэг илрүүлэлтээр 17 кг алт гарсан тохиолдол ч бий. Гэхдээ энэ албыг орлого оруулж байгаа талаас нь битгий харж байгаасай гэж бид хүсдэг юм. Хилийн цэрэг, эсвэл боловсролын салбараас бид төсөвтөө мөнгө нэхэж суудаггүй шүү дээ. Бид тэдэнтэи яг адилхан үүрэг гүйцэтгэж байгаа. Монгол улсын тусгаар тогтнол, үндэсний аюулгүй байдлыг хамгаалж байгаа гэдэг утгаараа тэр. Одоохондоо манай улс ядуу байгаа учраас төсөв гэж яриад дасчихсан байна. Төсөв нь илүү сонсогдоод аюулгүй байдал гэдгээ бид мартчихсан байна.
-Эрэлч нохдын илрүүлсэн хэрэг өнгөрсөн хугацаанд бишгүй олон байж таарна?
-Нохойн албыг анх байгуулах үед спирт нууцаар оруулж ирэх хэрэг олон гардаг байсан. Нохойнууд спирт илрүүлэх ажлыг тэр үед хийж байв. Дараа нь ноолуур, тарваганы арьс олноор илрүүлсэн. Орос руу тарваганы арьсыг нууж гаргах гэж байсан олон хэргийг таслан зогсооход манай нохойнууд томоохон үүрэг гүйцэтгэсэн. Одоо ч хэвээрээ, ийм л байгаа.
-Монголд хар тамхины эсрэг тэмцэж байгаа томоохон байгууллагын нэг нь танайх. Үүргээ хэр сайн биелүүлж байна гэж үздэг вэ?
-Манайх олон улсад хүлээсэн үүрэгтэй. Энэ дагуу жил бүр мансууруулах бодисын талаарх илтгэлээ НҮБ-д гаргаж байх ёстой. Монгол Улс гаргадаггүй. Төр олон улсын өмнө хүлээсэн үүргээ биелүүлэхэд хайнга хандаж байгаагийн нэг жишээ энэ. Мэдээ, мэдээллүүдээ НҮБ-ын төрөлжсөн байгууллагуудад нь өгч байх үүрэг хүлээсэн ч тэрийгээ аль газар нь хариуцахыг тодорхой зааж өгөөгүй. Үүнээс болоод НҮБ-аас техникийн туслалцаа авахад бидэнд хүндрэлтэй байдаг. "Хар тамхины чиглэлээр манай нохой ажиллах гэж байна, техникийн туслалцаа үзүүлээч" гэхээр "Танайх эхлээд үүргээ биелүүл" гэж байгаа юм.
-Төрийн байгууллагуудын нэг том үүрэг нь хуулийг сурталчлах. Энэ хүрээнд та бүхэн юу хийж байна вэ?
-Өнгөрсөн жил гэхэд арван байгууллагад очиж хар тамхины эсрэг сургалт хийсэн. Дунд сургуулиудад нохойтой үзүүлэх сургалт хийсэн гээд олон ажлыг ярьж болно. Нэг зүйлийг хэлэхэд, "Ехtасу" нэртэй шинэ хамтлаг гарсан байна. Хамтлагаа яагаад мансууруулагч бодисоор нэрлэснийг би гайхдаг. "Цагаан тахал" гэж нэрлэснээс ямар ялгаа байгаа юм. "Гала" хамтлаг бас экстасиг дуулдаг байсан. Quiza ч зарим дуундаа оруулдаг. Нэг хэсэг нь яаж тэмцье гэж байхад урлагийнхан залууст ийм үлгэр үзүүлж байдгаа болих хэрэгтэй.
-Сэдвээсээ бага зэрэг хазайя. Нохойны байцаагч болох дуртай хүн байдаг юм уу?
-Бараг байдаггүй. Жирийн байцаагч нараасаа илүү хөдөлмөрлөж байгаа ч адилхан цалин авдаг учраас тэр. Гадаадын орнуудад нохойг маллах үүргийг гаалийн байцаагчаас өөр хүн хийдэг юм. Эсвэл нохойны байцаагчийн цалин ахиу байдаг. Тийм учраас тэд ажилдаа дуртай. Эдийн засгийн хөшүүрэг байна гэсэн үг. Гэхдээ манайд нохойнд үнэхээрхоббитой, хайртай хүмүүс ч бий. Тийм хүмүүстэй ажиллахад урамтай.
-Та өөрийнхөө хүсэлтээр нохойны байцаагч болсон юм уу?
-Би санамсаргүйгээр нохойтой холбогдсон. Гаальд ороод удаагүй байтал надаар англи хэлний шалгалт өгүүлсэн. Тэгээд нохойн албанд ажиллах тушаал гарчихсан. Би гайхаад, "Нохой нь англиар ярьдаг юм уу" гэтэл япон руу хар тамхины чиглэлээр сургуульд явуулах, англи хэлтэй хүн хэрэгтэй байна гэсэн. Ингээд Японд хар тамхи илрүүлэх чиглэлээр хоёр сар орчим суралцсан.
-Нохой тэгээд ямар хэлээр "ярьдаг" юм шиг байна?
-Командын хэлээр. "Бос", "Суу" гэдэг командыг англиар л ойлгодог нохой бий. Нийтлэг ярианы үгээр команд өгөөд сургачихаар өөр хүмүүс нохойг залхаах гээд байдаг тал бий. Команд олон давтаад ирэхээр нохойнд саатал өгөөд эхэлдэг. Тиймээс зарим үед бусад орны хэлээр командлах шаардлага гардаг. Казах эзэнтэй учраас зөвхөн казах хэлээр команд хүлээж авдаг нохой манайд байсан.
-Нохойнуудаа гадаадаас авдаг уу?
-Гадаадаас авахаар илүү үнэтэй. Тэгэхээр эндээс худалдаж аваад, эндээ сургасан нь зардал хамаагүй бага. Манайх энэ жилээс нохойн үржүүлэг хийж эхэлж байгаа. Хүн болгон тамирчин болдоггүйтэй адилхан нохой болгон эрэлч болж чадахгүй. Баруунд гэхэд шалгаж, шалгаж байгаад авсан нохойнуудаас 30 хувь нь сургуулиа төгсч чадвал хангалттай гэж үздэг. Харин манайд их мөнгө төлөөд авчихсан нохойг "хаях" хайран учраас 100 хувьтөгсгөдөг гэж хэлж болно. Үнэндээ үүнийг бусад улсынханд хэлэх юм бол шоолуулахаар үзүүлэлт. Эрэгтэй хүүхэд болгоныг бөх болгож байгаатай л адилхан шүү дээ.
-Амьтанд "хууль бус" бүтээгдэхүүнүүдийг таниулах амаргүй байдаг байх даа?
-Нохой ухамсартайгаар хар тамхи хайдаг юм биш. Бид нохойныхоо тоглодог бөмбөгөнд хайлгах бодисоо хийчихдэг. Нохой тэрийг зуугаад гүйж байх үедээ амьсгална. Амьсгалж байхдаа үнэрийг нь авдаг. Тэгээд "Миний тоглоом ийм үнэртэй" гэж ойлгодог. Дараа нь бид бөмбөгийг нь нуухдаа хайлгах гэж байгаа зүйлтэй нь хамт хийчихдэг. Хайгаад олонгуут нь "Өө, яасан мундаг юм" гээд бөмбөгийг нь гаргаад өгчихдөг. Тэгэхээр нохой "Би энэ үнэрийг олохоор эзэн намайг тоглуулна" гэж боддог юм. Тоглох гэж л юм хайдаг амьтан байхгүй юу. Түүнээс биш, ухамсартайгаар юм хайгаад байгаа юм биш.
-Сайн сурсан нохой таван настай хүүхдийн хэмжээнд сэтгэдэг гэж ярьдаг?
-Тэрнээс илүү гэж би ойлгодог. Нэг жишээ ярья л даа. Бид Говь-Алтайн боомтыг хаачихаад буцаж явахдаа машинтайгаа онхолдсон. Машин хоёр эргээд, гурав дахь эргэлт дээрээ дээшээ хараад уначихсан. Цонх хагарсан учраас манай нохой түрүүлж гарсан. Тэгээд миний хувцасны захнаас зуугаад татаж эхэлсэн юм. Би, "Байж бай, эхлээд бүсээ тайлаадхъя" гэтэл татахаа больчихож байгаа юм. Тэгээд намайг аюулгүйн бүсээ тайлмагц татаж гаргасан. Тэр биднийг ингэж аварчихаад өөрөө нийслэлд ирээд үхчихсэн. Дотуур гэмтэл авчихсан байсан юм билээ.
-Та бүхний амийг аварсан юм байна. Эзнийхээ амьдралыг өөд нь татсан нохой ч бий биз?
-Замын-Үүдийн гаальд ажилладаг, Узбекстанд гурван сар сурсан нэг овчарк байсан юм. Тэр нохой 2003 онд нэг жилийн дотор 1.3 сая ам.долларын зөрчил илрүүлээд эзнээ гаалийн байгууллагаас байраар шагнуулж байлаа. Тэр үед илрүүлсэн эд зүйлээс хувь өгдөггүй байсан юм. Харин одоо гаалийн байцаагч нар хууль бусаар гаргах гэж байсан эд зүйлийг илрүүлбэл үнийн дүнгийнх нь арван хувиар шагнуулдаг.
Х.Хулан
Сэтгэгдэл (1)