Дэлхийн урлаг соёлын академийн байнгын гишүүн, МЗЭ-ийн болон Д. Нацагдоржийн нэрэмжит шагналт яруу найрагч Цогдоржийн Бавуудоржтой ярилцлаа.

-Балчир ес тачигнаж байгаа өвлийн өдрийн мэнд хүргэе. Ер бусын энэ улирал танд ямар мэдрэмж хайрладаг вэ?
-Танай уншигчдад бас цасны үнэртэй мэнд дэвшүүлье. Өвөл үнэхээр гайхам улирал. Сэтюл яг л шилэн болор шилтгээн шиг нэвт гэрэлтээд л... Шүлэг бичиж суухад тэр шилтгээн дотор усан болор цэцэг ургаж хагдраад байх шиг санагддаг. Өвөл бүхэн, өглөө бүхэн өөр мэдрэмж хайрлана. Энэ өвөл надад тэнгэрийн ирмэг дээгүүр хичээнгүйлэн алхаж яваа юм шиг соньхон байна. Ийм үед сайхан шүлэг бичдэг юм.

-Тэгвэл өвлийн жавар танд ер бусын онгод илгээдэг байх нь ээ?
-Хүний бодлоо тунгаадаг цаг нь өвлийн улирал байх. Сэтгэлийг их тунгалагшуулдаг улирал гэж бодох юм. Цасан дороос сэрвийх цагаан өвс хүртэл хамгийн гэгээн мэдрэмжийн үедээ байх шиг харагддаг. Тэгэхээр өвсөнд хүртэл тийм мэдрэмж өгч байгаа юм чинь хүнд хосгүй мэдрэмж өгөх нь ойлгомжтой биз дээ.

-Шинэ оны өмнөхөн "Хүннү туульс" бүтээлээрээ бэлэг барилаа. 2011 оцд та уран бүтээлийн олз омог арвин байв уу?
-Би онгод хийморь гээд нэг их дөмөлзөөд хөөрөөд байдаг хүн биш. Гэхдээ дөмөгхөн бүтээлийн санаагаа гүйцээнэ гэдэг цасан дороос сэрвийх арцан дундуур алхаж яваа буга шиг бахтай байдаг. Хэд хэдэн томоохон бүгээлийн эхийг хатгасан сайхан он байлаа. 2011 он бол гэрэлтсэн бус тэнгэрээс өгөгдсөн жаахан мэдрэмжийн минь цог гэрэлтсэн цаг хугацаа байлаа.

-Тэгвэл 2012 онд ямар уран бүтээл хийхээр төлөвлөөд байна вэ?
- Сэтгэлээсээ бичсэн шүлгийг минь таашаан хүлээж суудаг уншигчид цөөнгүй бий. Тэднийхээ хүлээлтийн орон зайд шүлгэн цэцгээ шидэхгүй бол болохгүй. Миний уншигчид уран бүтээлээс минь хонин арцаар ариулсан юм шиг ариусч, вансэмбэрүү цэцгийн үрийг цээжин дотроо үрслүүлсэн шиг цэцэглэж чаддаг гэж итгэх юм. Яруу найргийн нандин мэдрэмжийг эртэй сайндаа би бий болгоогүй. Монголын минь хөх тэнгэр, нар сарны надад өгсөн бэлэг. Тийм болохоор энэ чавхдасыг хөглөн дуугаргасаар байх зарлиг зүрхний минь гүнээс ундардаг.

-Ингэхэд яруу найргийн хүн та юунд тэмүүлж амьдардаг вэ?
-Хэдэн номоо харж суухад Бавуудорж гэдэг нөхөрт оногдсон мэдрэмж хүмүүний зүрхэн тольтод нуугдагч нандин хөгжмийг хөглөхөөр тэмүүлдэг юм биш байгаа юм. Ер нь тэгээд тэр зүг рүү л тэмүүлдэг юм шиг байна.

-Монголын яруу найргийг нуруундаа үүрэлцэж яваа хүний хувьд хөгжлийн тухайд юу гэж дүгнэх вэ?
-Намайг үүрэлцэж яваа гэж бодож байгаа бол Бавууг их тоож байгаа юм байна. Монголынхоо хөх тэнгэрээс өгсөн жаахан авьяасыг үрэн таран хийчихгүй юмсан гэж мэрийдэг цөөхөн шүлэгчийн нэг. Монголын яруу найраг дэлхийн оюун санаатай өгөөтэй аваатай явдаг гэж итгэдэг. Тэнгэрийн мэдрэмж тээсэн монгол болохоороо л тэгж дотроо бардамнадаг юм болов уу.

-Ер нь шүлэг яруу найргаар амьдралаа хөглөж явахын давуу тал нь юу вэ?
-Хорвоог ямагт уужим хардаг. Өдөр бүхнийг номтой, сүмтэй ариун шилтгээн гэж боддог. Монгол хэлээ ариуслын тарни гэж итгэдэг гээд л хөврүүлээд байвал олон л зүйлийг өгүүлмээр байна. Товчоор хэлбэл, яруу найрагт ойр явна гэдэг ер бусын гэгээн хүчээр тэтгэгддэг өөр оршихуй юм.

-Хоцронгуй ч гэх юм уу, сул тал бий юу?
-Хүмүүн хэмээх нэртэй сүм эвдэрч, нурж байгаа энэ цаг үед хүн чанартай, зөөлөн сэтгэлтэй яваа минь тээр болох янзтай. Сул тал минь яг өнөөдрийн байдлаар энэ л болоод байна.

-Дотоод сэтгэлтэйгээ хэр ярилцдаг вэ?
-Тухалж байгаад сайхан хөөрөх нь бий. Бас дуугаа хурааж дүнсийчихээд их удаанаар шаналаад ч байгаа юм шиг шанздаад ч байгаа юм шиг ярилцах нь ч бий. Элдэв янзаар л хөөрөг зөрүүлэх гэж оролдоно шүү дээ.

-Таныг дорнын яруу найрагч гэж тодотгодог. Энэ нь танд өндөр хариуцлага үүрүүлдэг шиг санагддаг?
-Дорно хэмээх аугаа билиг билгүүнт ай саваас оюуны шим хүртэж монгол хэлээр бичиж туурвиж яваагийн хувьд тэнгэрлэг хариуцлага үүрч яваа гэж өөртэйгөө зөвших юм. Тэгээд ч дэлхий ертөнцөөс гээгдсэн энэ муу "изм"-үүдээс ангид байж жинхэнэ яруу найрагт ойртож очихын тэр нууцыг дорно л хэлж өгдөг. Өндөр мэдрэмжээр түүнийг олж сонсох увидас даанч цөөхөн хүнд оногддог шиг байна.

-Та энэ нэр хүндийг хэр өргөж яваа вэ. Өөрийгөө дүгнэвэл?
-За мэдэхгүй. Ямар ч гэсэн нэг их нэр сүр өргөж даахгүй биз дээ.Тийм хүслэн ч алга шиг байна. Ургийнхаа овог, аавынхаа нэрийг л сайхан дааж явбал миний хувьд болох нь тэр.

-Одоо таны сэтгэлд ямар шинэ санаа, уран бүтээл лугшиж байна?
-Шинэ хуучны ялгааг нь сайн мэдрэхгүй байна. Ямар ч байсан Бавуудорж гэдэг нөхөр үнэн дүр, мөн чанараараа болор шиг гэрэлтэж байна. Үүнээс илүү шилдэг дүр төрх, шидтэй санаа оноо надад хэрэггүи. Тус ч болохгүй гэдгийг зөн билигтээ мэдэрч сууна.

-Тэгвэл сүүлийн үед танаас бухимдалтай шүлэг гарч байна уу. Аль эсвэл гэгээлэг үү?
-Өнгөрсөн хорин хэдэн жилээ эргээд чагнахад бухимдлаа уран бүтээлээсээ ямагт ангид байлгаж ирсэн. Шүлгээр илэрхийлэх, тайлах боломж миний хувьд хязгаарлагдмал байдаг гэх үү дээ. Харин ч гэгээлэг өнгөөр харж, намуухан аязад хувиргаж л хорвоогоо энэрэх юм даа.

-Хавар мөдхөн айлсана. Хүн амьтны сэтгэл тэнийсэн энэ улиралд таны уран бүтээл ундардаг уу, аль эсвэл чимээгүйхэн ажигладаг юм уу?
-Дөрвөн цаг гэдэг байгалийн үзэсгэлэнтэй энэ шилтгээнийг хүмүүн бидний үнэт хөдөлгүүр гэж боддог. Тэр дундаа хавар миний хувьд "дотоод дуун алдалт"-ын улирал байдаг юм. Хаврын намирсан зөөлөн өдрүүдэд цээжин дотроо бодлын суварга бүтээж суух ч сайхан шүү. Би яруу найргийн ертөнцийн хаалгыг татсанаас хойшхи 25 дахь хавраа тосох нь ээ. Тийм болохоор урьд урьдынхаас илүү анир гүмхэн суух хавар юм шиг л санагдаж байна.

-Утга зохиолын ертөнцөд 25 жилийг үдэж. Энэ хугацаанд таны үнэн дүр, мөн чанар ганхаж байв уу?
-Үгүй ээ. Цаашид ч ганхахгүй л гэж боддог. Бэдэрсэн замаа эргэн хараад дахиад зүтгэх хангалттай цаг хугацаа, орон зай байгааг мэдрэх сайхан байна. Анхны шүлгээ тэрлэснээс хойш мэдрэмжээрээ бүтээсэн хэдэн ном минь энэ хугацааны үнэ цэнийг тодорхойлох болов уу. 8-9 ном бий. Дэлхийн яруу найргийн нэр хүндтэй сэтгүүл, антологид бүгээл үүд минь чамлахааргүй хэвлэгдэж. Мөн англи, испани хэл дээр гурван ч ном минь орчуулагджээ. Энэ бүхнээс харахад гадаад ертөнцтэй холбогдох мөнгөлөг утасны үзүүрийг сүвлээд авч амжсан ч юм шиг санагддаг шүү.

-Яруу найрагчид хааяа зоригоо чангалсан байгаа харагддаг. Таны хувьд шүлэг зохиох гэж сархад хүртэж байв уу?
-Сархад хүртэх соёлтой арга хэлбэрийг эзэмшсэн гэж зохиолч, найрагч нөхдөө хүндэлдэг юм. Тэднийхээ нэг нь гэж өөрийгөө бас дөвийлгөж бодно. Гэхдээ онгодоо оруулах гэж сархад хүртдэг гэх хуучны үгийг зөвшөөрдөггүй. Миний хувьд хамгийн цэвэр тунгалаг, гэрэлтсэн үедээ л шүлгийн санаа оноог цулбуурдаж авдаг.

-Яруу найрагчид жаахан нас тоггоод ирэхээрээ үргэлжилсэн үгийн зохиол бичдэг. Таны хувьд цаг нь арай болоогүй юу?
-Уран бүтээлч бүхэнд өгөгдсөн байгалийн мэдрэмж, авьяасын цар янз янз байдаг. Миний хувьд яруу найргийн энэ ертөнцөд уянгын шүлгээр хаалгыг нь тогшиж, орж ирсэн. Гарахдаа ч тийм л бүтээлээр хаалгыг нь хааж цүүлээд чимээгүйхэн явчихна. Тэгэхээр би яруу найрагт насан мөнхөд үнэнч байх хүн болж таарлаа даа.