“Говийн баавгай” ТББ-ын тэргүүн Г.Эрдэнэбаяраас зарим зүйлийг тодрууллаа.

-Мазаалайн судалгаа хэр ахицтай байгаа вэ. Энэ амьтныг устаж алга болоход хамгийн их нөлөөлж буй хүчин зүйл юу вэ?
-Мазаалайг 1900-аад оны эхээр бүртгэхэд л 50-60 орчим бий гэж тогтоосон байдаг. Тухайн үед Оросын аялагчид “Монголын говьд алмас байна” гэсэн тэмдэглэл бичсэнээр энэ төрөл зүйлийг нээж гаргаж ирсэн. Мазаалай алсыг харахдаа хойд хоёр хөл дээр тогтож зогсдог. Үүнээс үүдэн алмас гэж нэрийдсэн байх талтай. Мазаалайн тоо толгой тухайн үеэс нэмэгддэг ч үгүй, буурдаг ч үгүй байсаар байна. Сүүлийн үед ШУА-ийн Биологийн Хүрээлэнгийн Генетикийн лабораторийн эрдэмтэд 22 эр, 5 эм мазаалай баавгайг генетикийн хувьд паспортжуулан бүртгэсэн. Мазаалайн амьдарч буй нутгаар зарим жилд хур тунадас ордоггүй, мөн цаг агаарын эрс тэс уур амьсгалтай. Гэлээ ч мазаалай ийм хүнд нөхцөлд тодорхой хэмжээнд тоо толгойгоо бариад яваад байна гэдэг тухайн амьтны амьдрах чадвар сайн, тоо толгой нь өсөх боломжтой гэдгийг илтгэж байгаа юм. Сүүлийн хоёр жил эрдэмтэн, судлаачид, төр засаг, гадаадын байгууллагууд хөрөнгө, мөнгө зарж мазаалайн генетикийн судалгаа хийж байна. 2012 он хүртэл мазаалайг ойн хүрэн баавгайн дэд зүйл буюу говьд амьдардаг хүрэн баавгай гэж үздэг байсан бол 2013 оноос өөр зүйл гэдгийг тогтоожээ. 1960-аад оныг хүртэл өргөн уудам нутагт тархаж байсан мазаалай хүнээс дайжиж шахагдаад говийн гүн рүү нутаглах болсон. Өөр хоорондоо хол зайтай байдаг тул орооны үеэр биенээ олохгүй тохиолдол ч бий. Энэтхэг улсад цагаан хирс 10 орчим болтлоо цөөрч, устах аюулд ороход нь төр засгаас нь анхаарал хандуулж 1000 гаруй тоо толгойтой болтол нь өсгөж үржүүлсэн.

-Зөвхөн Монголд амьдардаг энэ төрөл зүйлийг аварч, хамгаалахын тулд ямар арга хэмжээ авах хэрэгтэй вэ?
-Миний хувьд мазаалайг амьтны хүрээлэнд гаршуулах аргаар хамгаалж, тоо толгойг нь өсгөх боломжтой гэж боддог. БНХАУ-ын амьтны хүрээлэнд гаршуулах талаар бас яриа хэлэлцээр хийгдсэн байдаг. Урд хөрш хулсны баавгайгаа мазаалай шиг тоо толгой нь багасч, устах аюулд ороод байхад нь хамгаалж, өсгөж чадсан туршлагатай. Бид БНХАУ-тай хамтран мөн тэдний туршлагад тулгуурлан олон улсын шинжлэх ухаан, аялал жуулчлалын салбарын анхаарлыг мазаалайд хандуулах хэрэгтэй байна. Мөн мазаалай баавгайг Ерөнхийлөгчийн ивээлд авч, энэ ховор төрөл зүйлийг хамгаалах, тоо толгойг нь өсгөх хөтөлбөрийг Засгийн газраас дэмжвэл мазаалайн тоо толгой өсгөхөд төр засгийн зүгээс дэмжлэг болох боломж буй. Харамсалтай нь мазаалай хэмээх энэ зүйл амьтныг дэлхий нийтийн анхаарлыг татаж байсан амьтны төлөөх хөрөнгө оруулалт, дэлхий нийтийн өмнөх хариуцлагыг МОНГОЛ улсын засгийн газар баг бүрэлдэхүүнээр нь халаа солио хийлээ.

-Нэг үе мазаалай хамгаалах зорилгоор 30 орчим төрийн бус байгууллага байгуулагдсан. Тэднээс тогтмол үйл ажиллагаа явуулдаг нь маш цөөхөн. “Говийн баавгай” ТББ ямар төсөл хөтөлбөр хэрэгжүүлсэн бэ?
-Манай байгууллага мазаалайн асуудалд төрийн болон иргэд, судлаачдын анхаарлыг хандуулах, судлах зорилгоор 2009 оны есдүгээр сард байгуулагдсан. Удирдах зөвлөл маань долоо гишүүнтэйгээс гадна олон нийтийн сүлжээгээр нэлээд олон дэмжигч, гишүүнтэй. Байгуулагдсан цагаасаа хойш орон нутгийн иргэдэд мазаалайн талаар мэдээлэл олгох зорилгоор жилдээ 5-8 удаа нийт 28 удаа сургалт явуулсан. Бид ихэвчлэн олон нийтийн сүлжээг ашиглан иргэдэд мэдээлэл хүргэдэг. 2009 онд “Ногоон эвсэл” ТББ иргэний сэтгүүлзүйг хөгжүүлэн, байгаль орчныг хамгаалахад иргэдийг татан оролцуулах зорилготой Монгол-Тайванийн хамтарсан “Nomad green” төсөл хэрэгжсэн. Энэ төсөлд хамтарч ажиллалаа. Энэ төслийн хүрээнд www.nomadgreen.org сайт ажиллуулж, уг сайтаар дамжуулан бид мазаалай баавгайтай холбоотой мэдээ, мэдээллийг сурталчилсан. Мөн Энэтхэгийн “India news” цахим сонины сэтгүүлч Пранабын судалгааны ажилд тусалж “Монголд байдаг баавгай” нийтлэл гаргасан. Үүнээс гадна 2012 онд есдүгээр сард тухайн үеийн БОНХЯ-ны (БОНХАЖЯ) төрийн нарийн бичгийн дарга Ж.Батболдод “Мазаалай баавгайг хамгаалах бодлогын баримт бичиг”-ийн төсөл хүргүүлсэн. БОНХ-ийн сайд С.Оюун болон удирдлагууд биднийг дэмжин мазаалай хамгаалах ажлын хэсэг хамтарч байгуулсан. Ажлын хэсэг газрын гадаргын усны хэмжээг нэмэгдүүлж, мазаалайд ундны ус бэлтгэх зорилгоор хоёр булаг шанд сэргээн тохижуулсан. Ажлын хэсэг 2013, 2014 онд идэвхтэй ажиллаж нар, салхины эрчим хүчээр ажилладаг гүний  хоёр худаг гаргасан. Үүнээс гадна төрийн бус байгууллагууд болон иргэд хамтарч мазаалайг ичээнээсээ гарах, ичээндээ орох үеэр нь нийт 10 тн тэжээл 28 цэгт тавьсан. Сүүлд 2013-2014 онд Германы “New film” студитэй хамтарч “Говийн баавгай” баримтат кино хийх зорилгоор мазаалайн тархан суурьшдаг нутгаар хоёр удаа зураг авалт хийсэн. Эхний зураг авалтаар хангалттай мэдээлэл цуглуулж чадаагүй. Дараагийн зураг авалт амжилттай болсон. Германы талаас удахгүй бүтээлээ бидэн рүү явуулна.

-Таныг “Бид ногоон цагдаа” цахим хуудас ажиллуулдаг гэж сонссон. Хуудсаараа дамжуулан ямар мэдээлэл иргэдэд хүргэдэг вэ?
-Байгаль орчны эсрэг үйлдэж буй гэмт хэрэгтэй холбоотой мэдээллийг иргэдийн оролцоотой нэг цэг дээр нэгтгэе гэсэн үүднээс энэ хуудсаа өнгөрсөн оны наймдугаар сараас нээсэн. Бид ногоон цагдаа гэсэн нэртэй болохоор иргэд хар бараан мэдээлэл түлхүү явуулдаг. Уг нь хар бараан мэдээллээс илүүтэй байгаль орчны чиглэлийн гэгээлэг мэдээллийг иргэдэд хүргэхийг хичээдэг. Манай хуудсыг 11000 гаруй хүн дэмждэг. Өнгөрсөн аравдугаар сард уулзалт хийхэд нэлээд олон дэмжигч ирсэн. Бид хамтдаа Богд ууланд цэвэр агаарт аялангаа ойр орчмынх нь хогийг түүж цэвэрлэгээ хийсэн. Дэмжигчидтэйгээ зөвхөн компьютерийн цаанаас ярилцалгүй нүүр тулан уулзаж аялангаа байгаль орчноо цэвэрлэх, мөн сурагч дүү нартаа экологийн боловсрол олгох сургалт зохион байгуулах талаар төлөвлөж байна.