Олон жил уралдсан морь шиг Хөдөлмөрийн үндэсний нам (ХҮН)-ынхан жагсах сургаар талбай дээр гүйгээд очлоо. Би чинь  “Зулын гол” Алгаа,  ангайтал залилдаг Алтандөш, хутга Баасан, эмээ Баасан нарын үеийн жагсагч. Сүхбаатарын талбай дээр хувьсгалчтай, хутгатай, трактортой, морьтой, мотоцикьлтой, траншейныхантай жагсаж явсан хүн. “Онги гол”-ын Мөнхбаяртай төрийн ордон руу нум сум харваж, оюутнуудтай цонх хагалж явлаа.

Помидор шидэж, поошиг нүдэн,  УИХ-ын гишүүнийг төрийн ордны гадаа олзолж, суга цавийг нь чимхэж явлаа бидний үеийнхэн. Алдарт тэмцэгч “хутга” Баасан цагдаа хутгалан танхайрч, эмээ Баасан мөрдөсний эрлэг байх үеийн юм ярина. Яармагийн дэнжээс Ядмаа эмээ ирэхээ болиод,  Ичинноров ухаан алдсан үеэс жагсаал цуглаан хүч султай болж ирсэн юм.

Жагсагчид нэг хоёр цагдаагийн өмд урахгүй л бол, төрийн ордон руу олуулаа орно гэж дайрахгүй бол сэтгэл ханадаггүй байв. Шаардах бичгээ бөөнөөрөө оруулж өгнө гээд төрийн ордны хашааг хичнээн ч буулгав даа. Ордон дотроо ичигсэд хэрэм шиг хашаатай болсон цагаас жагсагчдын дайралт Москвагийн дэргэдэх тулаан шиг уйтгартай болж ирсэн юм.

Суулттай, өлсгөлөнтэй, “Тунгаа” төвийн Лхагвадорж шиг тууштай, Бошигт шиг босогчид, Нинж шиг  гомдогсодтой цуглаан олныг үзсэн. Т.Бадамжунай, М.Энхболдын хөргийг шатаан  сор залж, эмэгтэйчүүд үсээ хусч, хүүхдүүд уйлалдаж байлаа шүү дээ. МАХН-ынхан цалинжуулдаг, АН-ынхан хуушуур өгдөг байлаа гэж. Сүүлийн үеийн МАН-ынхан давхар дээл өмссөн дэглэлттэй, төсөвтэй, ажилтнуудаа утсаар дуудсан, брэндээр гангарсан, бензээр ижилссэн залуустай цуглаан хийдэг юм билээ. Төрийн ордондоо буйдан дээрээ цай уусан шиг, онигоо ярьсан шиг  жагсдаг улстөрчдийг ямар жагсагчид гэх вэ дээ.

За энэ ч яахав. Өчигдөр ХҮН-ынхан жагслаа. Удирдагч нар нь индэр дээр гараад шаардлагаа уншаад буучихлаа. Хуучин цагт Элбэгээ, Со нар солиоруулдаг байлаа ш дээ. “Гэдийсэн авлигачдыг бөхийлгөнө, бөхийсөн ардыг гэдийлгэнэ” гээд л. Хашгируулах тусам жагсагчдын цус хөөрч “Халд гэсэн газар хүрч хад чулуу хагалахад” бэлэн болно. Хөгшчүүл таягаа гозолзуулж, хүүхдүүд чулуу шүүрэхэд хүргэх хүчтэй үгээр бөмбөгдөнө. “Сайна байна уу монголчууд аа” гээд. Тэгтэл ХҮН-ынхан “Тэмцье, хувьсгал хийе, нийгмийн муу цусыг ханъя” гэсэнгүй.

Хуучин цагт бол хүн бүхэн үг хэлэх гэж “алаан” болдог байлаа. Ямар сайндаа үг хэлүүлсэнгүй гээд хөтлөгчөө бялба нүдэж байх бэ дээ. ХҮН-ын залуус үг хэлье гэж дайрахгүй. Утсаараа зураг хөргөө дарсан шиг, олон улсын жишигт бол гэх мэт ойлгомжгүй зүйл ярьцгаадаг байна шүү. Улс орны хөгжлийн гарц гэх мэт утгагүй зүйл ярилаа. Манай үеийн У.Хүрэлсүх байсан бол “Та нарынхаа цусан өшөөг авна” гэж хэлээд омогшил төрүүлэх байв. Талбай ирсэн хүмүүс дотор тэмцэгч та нарыгаа хайж, бодож  зогслоо.

Хөдөлмөрийн үндэсний нам (ХҮН)-ын залуус зүрх сэтгэлээрээ жагсаж яваа, цаанаа ажилтай улс юм байна. Дээр үед чинь бол долоо хоног, тэр бүү хэл гурван жил жагсаж “найрлдаг” байлаа шүү дээ. Цайны цаг дуусангуут хогоо түүгээд, Сүхбаатарын талбайг гурав тойроод тарчихлаа.  Ядахдаа ордон тойрдоггүй юм уу гэж асуутал “Цагдаагийн зөвшөөрөл Сүхбаатарын талбай тойрох”  гэлээ. Гуравхан цагдаа хянаж буй бололтой. Бидний үеийнхнээс 300 цагдаа, тагнуул, онцгой байдлынхан айдаг, эмээдэг байлаа гэж.

Таван нөхөр шаардах бичгээ өгөхийн тулд зөвшөөрөл аваад Төрийн ордон орох гэнэ. Хуучин цагт Ж.Батзандан, Бум-Ялагч хоёр цагдаа нарын дундуур зүсээд л Төрийн ордон руу ордог байлаа.  Яг үнэндээ бол Хөдөлмөрийн үндэсний нам (ХҮН)-ынхан дунд манай үеийн тэмцэгч нараас нэг ч байсангүй. Зарим нь дарга болоод, зарим нь бурхан болоод дууссан бололтой. Шинэ үеийн жагсаал цуглаан, улс төрийн залуус ядахдаа Бурмаа авгайн хөргөөр сор залсангүйд хуучин бууны хугархай миний бие сэтгэл дундуур үлдлээ. За тэгээд мань үеийн жагсагчид МАНАН-тайгаа цуг мажийх бололтойдог.

А.СҮХ