АНУ-ын пуужингийн довтолгооноос хамгаалах систем “Aegis Ashore Missile Defense Test Complex” (AAMDTC)-ийн амдан устгагч пуужингийн хоёр дахь удаагийн туршилт ахин бүтэлгүйтжээ.

Хавайн арал дээрх туршилтын талбараас хөөргөсөн “SM-3 Block IIA” амдан устгагч пуужин сургалтын байгаа онож чадсангүй. 2017 оны зургаадугаар сард хийгдсэн энэ пуужингийн өмнөх туршилт бүтэлгүйтэн туршилтын байг бас онож чадагүй юм. Гэсэн хэдий ч өнгөрсөн сарын 24-нд Пентагон дахь  “SM-3” хөтөлбөрийн удирдагч Эми Коэн нь “SM-3 Block IIA” пуужингийн боловсруулалт болон туршилт амжилттай дууссан гээд амдан устгагч пуужинг үйлдвэрлэж эхлэх болсныг албан ёсоор зарласан.

Энэ пуужинг Румын, Польш улсуудад байгуулагдаж байгаа АНУ-ын пуужингийн довтолгооноос хамгаалах системийн нэгжүүдэд байршуулна. Америкийн амдан устгагч пуужингийн туршилт бүтэлгүйтэх оросуудыг няслах хоёр юугаараа холбоотой юм бэ гэсэн асуулт гарч ирэх нь зүйн хэрэг. Энд эрт ба эдүүгээгийн олон үйл явдал, үндэстэн хоорондын бухимдал, өс хонзон гээд олон зүйл нарийн хэлхэлдсэн сонирхолтой дүр зураг гарч ирнэ.

 АНУ нь Румын, Польш улсуудад пуужингийн довтолгооноос хамгаалах системийн нэгжүүдээ байршуулах гэхэд Оросууд ихэд дургүйцэн стратегийн тэнцвэрийг алдагдуулж байна гэж хэл ам таталсан. Оросын хилийн ойролцоо амдан устгагч пуужин байршуулснаар Оросын цөмийн цэнэгт баллистик пуужинг газраас дөнгөж тасран хурд авч эхлэх үеийн хамгийн эмзэг хэсэгт нь устгах боломжтой болсноор Америк хамаагүй давуу хүчтэй болж байна гэж оросууд дургүйцэж байсныг нэг талаас ойлгож болно. Үүгээр ч зогсохгүй онолын хувьд Америкийн амдан устгагч пуужинд ердийн цэнэгийн оронд цөмийн хошуу сольж хийвэл дунд тусгалын пуужин болох боломжтой. Эсвэл харвах суурийг нь өөр далавчит пуужин харвах болгон ашиглахад л ядаж цөхөх юмгүй гэнэ.

Гэтэл АНУ ба Оросын хооронд байгуулсан стратегийн зэвсэглэлийг хориглох гэрээний дагуу хоёр улс нь хуурай газар байрлалтай дунд зайн тусгалтай пуужин /500-аас5000 км хүртэл/ үйлдвэрлэх, зохион бүтээх, турших хориотой юм. Иймд оросууд хэрэв америкчууд Польш, Румынд амдан устгагч пуужингаа байршуулбал хариу болгож тэдгээр пуужинг хөөрөхөөс өмнө баталгаатай устгах чадвартай ойрын зайн тусгалын Искандер пуужингаа хилийн ойролцоо байрлуулна, дунд тусгалын пуужингаа шинээр үйлдвэрлэж эхэлнэ гэж сүрдүүлж байсан.

Энэ бол тун ч таагүй мэдээ. Өөрөөр хэлбэл дайтах дээрээ тулвал оросууд юун түрүүнд Польш, Румын улсууд цохилт өгч америзийн амдагч пуужинтай нь баталгаатайгаар газрын хөрснөөс арчаад дараа нь далайн чанад руу пуужин харвана гэсэн үг. Европ дахь хэр баргийн улс ингэж өөрийгөө бай болгохыг хүсэхгүй нь мэдээж.  Ийм нөхцөлд америкчууд Европ дахь түншүүдийнхээ айдсыг дарах, оросуудыг аргадах амаргүй асуудалтай тулгарсан. Хүү Буш, Обамагийн засаглалын үед Иран, Хойд Солонгосын цөмийн пуужингийн болзошгүй довтолгооноос Европыг хамгаалахын тулд амдан устгагчаа байршуулж байна, Орост хэн ч заналхийлээгүй гэсэн тайлбар өгч байв. Иймд тайлбар сонссон оросууд “Биднийг тэнэг хүн гэж бодох хэрэггүй шүү” гэсэн анхааруулгыг удаа дараа өгч байлаа.

Украйн дахь төрийн эргэлт, Крымийн хойгт болсон үйл явдлын дараагаар америкчуудад далд санаагаа элдвээр өнгөлөн далдлан шаардлага үгүй болж, бараг л ил цагаан Оросын болзошгүй түрэмгийллээс Европ дахь холбоотнуудаа хамгаалахын тулд байршуулж байгаагаа нуухаа байсан гэж болно. Оросууд ядаж төдөлгүй Калининград мужид Искандер пуужингуудаа байршуулж хариу арга хэмжээ авсан.

Ер нь баавгайг уурлуулах хэрэггүй гэдгийг бүгд мэддэг дээ. Украйн, Сирийн алан хядагчид үүнийг яс мах, газар нутгаараа мэдэрсэн. Гэвч нойрмог баавгайг өдөөн хатгаж сэрээх дуртай, бүр няслаж, хоол ундыг нь булаах гэдэг улс цөөнгүй байна.

Польш Румын хоёр газар нутаг, ард иргэдээ Оросын пуужингийн бай болгохыг яагаад зөвшөөрөв? АНУ нь  НАТО-ийн түнш улс болгонд шахуу цэргийн баазтай, пуужингийн довтолгоос хамгаалах системийн илрүүлэгч радар, зарим улсад нь пуужинтай. Гэхдээ Оросын пуужинг дөнгөж хөөрч, хурдаа авч эхэлж байхад нь онож устгах нь хамгийн найдвартай хувилбар тул амдагч пуужингаа Оросын хилд аль болох ойрхон байрлуулах шаардлагатай. НАТО-ийн гишүүн орнууд дотроос шаардлагатай дэд бүтэц, байршлаараа энэ хоёр хамгийн тохиромжтойд тооцогдсон хэрэг. Гэхдээ энэ бол нэг талаас. Нөгөө талаас...

Польш, Румыний жирийн иргэдэд Америкийн пуужингийн бааз байгуулснаар ойролцоох бүс нутгийн дэд бүтцэд асар их хөрөнгө оруулалт хийгдэж, баазыг хоол хүнсээр хангахаас эхлээд ойр зуурын ажлыг гүйцэтгэх зэрэгт нутгийн иргэд идэвхтэй оролцсоноор ажилгүйдэл багасна, орлогын нэмэлт эх үүсвэртэй болно гэсэн тайлбар өгсөн. Харин энэ хоёр улсын удирдлагын хувьд хэзээнээсээ Оросыг үзэн ядагчид байсан тул амдан устгагч пуужин байршуулах боломжийн уухайн тас гээд бариад авсан гэвэл онц хэтрүүлэг болохгүй биз.

Польш нь бараг хоёр зууны туршид Оросын колони байж нухлуулж байгаад Дэлхийн нэгдүгээр дайны сүүлээр, тодруулбал Октябрийн хувьсгалын дараагаар тусгаар улс болсон. Гэвч 1940 онд Сталин Гитлер хоёр үгсэн хуйвалдаж Польшоос одоогийн Украйн ба Беларусийн мэдэлд орсон баруун нутгуудыг нь булаан авсан. Зөвлөлтийн үед цэргийн баазаа байршуулж, иргэдийнх нь бослогыг нухчин дарж байсан, Польшийн Ерөнхийлөгч Качиньский тэргүүтэй улс төрийн бараг бүх л өндөрлөг сууж явсан онгоц Оросын нутаг дээр сүйрсэн, шатдаг хийгээ хэт өндөр үнээр зарж байсан гээд эрт эдүүгээгийн ба саяхны, бодитоор болсон ба болоогүй олон зүйлийн өс авах гэдэг. Иймд Польшийн эрх баригчид өөрийн нутаг дээрээ Америкийн ердийн зэвсэглэл бүхий цэргийн бааз төдийгүй, амдан устгагч пуужингийн бааз байгуулахыг бараг л сөгдөж мөргөн гуйсаар зөвшөөрүүлсэн гэж зарим судлааж нотолдог. “Ингээд та нар май” гээд Америкийн амдагч пуужингаар Оросуудыг няслаж байгаа хэрэг.

Харин Румыний хувьд Австри-Унгарын эзэнт гүрний нэг муж байгаад Дэлхийн нэгдүгээр дайны дараа энэ эзэнт улсыг задран унахад анх удаагаа тусгаар улс болж гарч ирсэн. Тусгаар улс болсон цагаасаа Оросын, тодруулбал Зөвлөлт Оросын заналт дайсан байсаар ирсэн. Дэлхийн хоёрдугаар дайн эхлэхийн өмнөхөн Сталин, Гитлертэй байгуулсан нууц гэрээний дагуу Румыний нэлээдгүй газар нутгийг мэдэлдээ авч Молдав ССР гэдэг шинэ улсыг байгуулж румынчуудыг дээрлэхсэн гэж болно. Хариуд нь Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеэр румынчууд Гитлерийн хамсаатан болж оросуудтай чамгүй байлдаад авсан. Зөвлөлт задран унасны дараагаар Молдавт “эх нутаг Румындээ эргэн нэгдье” гэсэн хөдөлгөөн газар авч , уриагаа бараг л хэрэгжүүлэх шахсан. Гэвч Днестр мөрний дагуух бүс нутагт амьдарч байсан оросууд үүнд дургүйцсэнээр Молдавт иргэний дайн дэгдэж Оросууд өөрийн энхийг сахиулагчдаа оруулан байж Днестр орчмын бүгд найрамдах улс гэгч хэний ч хүлээн зөвшөөрөөгүй улсыг Молдавын дотор байгуулаад авсан.  Иймд Румынд нэгдэх гэхээр нэгдүүлээгүй, Европын холбоонд элсэх гэхээр элсэх боломж олгоогүй, нутаг дээр нь Днестр орчмын бүгд найрамдах улс нэртэй тоглоомын улс байгуулж цэргээ оруулах чөдөрлөсөн гээд молдавчууд өс их бий. Сүүлийн үед Зөвлөлийн бүрэлдэхүүнд багтаж явсан жилүүдээ эзлэгдэн дарлагдаж явсан жилүүд гээд олон тэрбум ам.долларын нөхөн төлбөр Оросоос нэхэх тухай яриад байгаа. Иймд одоогийн Молдавын эрх баригчид, бүр тодруулбал Молдавын элит нь Польштой адилаар нутаг дээрээ Америкийн амдагч пуужин байршуулж Оросуудыг нясалж байгаа хэрэг.

Харин амдагч пуужингийн туршилт бүтэлгүй болсон явдал Америкчуудын хувьд төдийгүй Румын, Польшийн хувьд ч тийм таатай мэдээ байсангүй. Бодитоор байгаа оносон бол дипломат түвшинд оросуудтай арай өөр байдлаар харилцах илүү таатай боломж бүрдэх байсан юм.

Б.Бадрал