ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.Путин Монголд айлчлахтай холбогдуулан бүгдээрээ хэрэндээ бэлдэцгээж байна. “Шинэ халаатаа өмсөөрэй, ширээний бүтээлгээ солиорой” гэдэг шиг. Ямар ч байсан эдгээр өдрүүдэд зарим замын хөдөлгөөнийг бүрэн хаахаар болсон нь нийгэмд маргаан дагуулж байна. Заавал зам хаах шаардлагагүй л гэнэ. “Ах нар”-таа ингэж тал засах нь зөв л гэв. Аль алийг нь буруутгаж боломгүй ч Монголд нэг хоноод буцах ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн айлчлалаас хүлээх үр дүн энэ удаад бишгүй байна. Ирэх оны тавдугаар сарын 9-нд Москва хотноо болох Ялалтын 75 жилийн ойн арга хэмжээнд Монголын Ерөнхийлөгч Х.Баттулга оролцох эсэх нь нэгдүгээр асуудал биш юм. Харин айлчлалын хүрээнд, Улаанбаатарт болох хэлэлцээний үеэр хоёр талт хамтын ажиллагаа, улс төр, худалдаа эдийн засаг, цэрэг техникийн хамтын ажиллагааны асуудлыг хэлэлцэж, олон улсын болоод бүс нутгийн тулгамдсан асуудлуудаар санал солилцохоор төлөвлөжээ.

Энэ хүрээнд Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага буюу ШХАБ-д Монгол Улс ажиглагчийн статусаа ахиулж гишүүн орон болох эсэх асуудлыг хэлэлцэхээр төлөвлөсөн нь анхаарал татав.

Энэ тухай ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн Гадаад хэргийн асуудлаарх туслах Юрий Ушаковын мэдэгдсэнээр “Орос, Хятад, Монгол гэсэн гурван талт хамтын ажиллагаа, түүнчлэн ШХАБ-ын хүрээн дэх хамтын ажиллагааны хэтийн төлвийг ярилцана” гэж Юрий Ушаков “Монголын тал ШХАБ-д элсэх боломжийг судалж байгаа” хэмээн онцолжээ. Мөн Оросын хэд хэдэн цахилгаан эрчим хүчний компани Монголын нутаг дэвсгэрт цахилгаан станц байгуулах, шинэчлэх сонирхолтой байгаагийн хажуугаар “Росатом” төрийн корпораци Монгол Улсад Цөмийн шинжлэх ухаан, технологийн төв байгуулахаар төлөвлөж байгаа талаар мэдэгдсэн байна. Саяхныг хүртэл төвийг сахигч статустай явж ирсэн Монгол Улсын хувьд энэ нь дэлхий нийт төдийгүй Иж бүрэн стратегийн түншлэл байгуулсан АНУ-д орхиж болохгүй сэдэв.

Хамгийн сонирхолтой нь, ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.Путины айлчлалын үеэр тус улсын талаас нүүрсээ Монголоор дамжуулж Хятад, Энэхтэгийн зах зээлд хүрэх хувилбарыг ярилцах тухай мэдээлэл байна.

Энэ тухай “Оросын төмөр замууд” ХНН-ийн ерөнхийлөгч О.В.Белозеров “Кызыл-Курагино төмөр замыг шугамыг Оросын хилийн өөр чиглэлд холбох саналыг Монгол, Хятадын талаас тавьж байгаа. Манай улсад гадагшаа холбогдох чиглэл тийм ч олон биш. Кызыл орчмоос татах төмөр замын шугамыг гадаад зах зээлд холбох хэд хэдэн хувилбарыг судалж байгааг ч дурджээ. Тэдгээр хувилбарын нэг нь Монголын төмөр замтай буюу Австралийн компанийн хэрэгжүүлж байгаа нүүрсний ордын төслийн төмөр замын шугамтай холбох хувилбараар Хятад, цаашлаад Энэтхэгийн зах зээлд хүрэх боломжтой” гэжээ.

ОХУ-ын хувьд Тувагийн нутаг дахь Улуг-Хемскийн нүүрсний сав газрын коксжих нүүрсний Элегетсийн нүүрсний ордыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах зорилгоор Кызыл-Курагино чиглэлийн төмөр замыг барихаар төлөвлөж буй. Ордыг түшиглэн байгуулах уулын баяжуулах үйлдвэр нь ОХУ-ын хамгийн том нүүрс боловсруулах үйлдвэрийн цогцолбор болно гэдгийг Олег Белозеров мөн онцолжээ. Уг төмөр зам, үйлдвэрийн бүтээн байгуулалттай зэрэгцээд Алс Дорнодын Ванино боомтод нүүрсний шинэ терминалыг барих ажлыг эхлүүлж, түүгээр дамжуулан Элегестийн 15-20 сая тонн коксжих нүүрсийг Ази-Номхон далайн орнууд руу экспортлох зорилт тавьжээ. Ёжтой бөгөөд тохуутай хэлэлцээ.

Хоёр жилийн өмнөхөн Ерөнхийлөгч Х.Баттулга “Дорнын эдийн засгийн форум”-д оролцохдоо Восточный боомтоор дамжуулан Монголын нүүрсийг гадаад зах зээлд хүргэх асуудлыг хөндөж байв.

Гэвч хоёр жил, 24 сарын хугацаанд Ерөнхийлөгчийн санал албан ажил болоогүй байхад “Оросын төмөр замууд” ХНН-ийн ерөнхийлөгч О.В.Белозеров Монголоор дамжуулан Хятад, Энэтхэгийн зах зээлд нийлүүлэх тухайгаа мэдэгдсэн нь хачирхалтай биш гэж үү?. Нэг үгээр Восточный боомтоор дамжуулан Монголын нүүрсийг гуравдагч зах зээл рүү гаргаж амжаагүй, шийдлээ олоогүй байхад ОХУ-ын талаас манай газар нутгаар дамжуулан Хятад, Энэтхэг рүү өөрсдийн нүүрсээ борлуулах саналыг тавьж мэдэх нь.

Албан ёсны гэрээ хэлэлцээ хийгээгүй ч О.В.Белозеров эрхмийн энэ мэдэгдэл дэлхий нийт тэр дундаа Хятад, Энэтхэгийн чихэнд хэдийнэ хүрсэн нь тодорхой. Гагцхүү ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.Путины Монголд хийх айлчлалын хүрээнд энэ асуудал албан ёсных болох эсэх нь цаг хугацааны асуудал. ОХУ, Хятад хооронд хийсэн гэрээ хэлэлцээрийн хүрээнд урьдчилсан байдлаар 400 тэрбум ам.доллараар хэмжигдэж буй хийн хоолойг Монголоор дамжуулах асуудлыг өмнөх Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржийн үеэс тавьсан ч энэ удаад “Ах нар” төмөр замын тээвэрлэлтээ манайхаар нэвтрүүлэх санал гаргахыг үгүйсгэхгүй.

Учир нь, Айлчлалын бүрэлдэхүүнд Гадаад хэргийн сайд Сергей Лавров, Ерөнхий сайдын орлогч Алексей Гордеев, Эрчим хүчний сайд Александр Новак, Батлан хамгаалахын дэд сайд Александр Фомин, төмөр замын РЖД нэгтгэлийн тэргүүн Олег Белозеров, Оросын Шууд хөрөнгө оруулалтын сангийн тэргүүн Кирилл Дмитриев, "Роснефть"-ийн тэргүүн Игорь Сечин нарын хүмүүс багтжээ. Эндээс ШХАБ-аас эхлүүлээд Цөмийн шинжлэх ухаан, технологийн төв цаашлаад Хятад, Энэтхэгийг холбосон гүүр болох эсэх нь хоёр улсын Ерөнхийлөгч нарын хийх албан хэлэцээнээс тодорхой болно.

Ядаж л 1991 оны “Монгол Улс Хятад улсын нутаг дэвсгэрээр далайд гарах болон буцах, дамжин өнгөрөх тээвэр хийх тухай хэлэлцээр”-т 2014 онд нэмэлт өөрчлөлт оруулсны хүрээнд Цаофэйдянь боомтын Логистикийн паркийн удирдах хороо жилд 10 сая тонн Монголын нүүрсийг тус боомтоор дамжуулан тээвэрлэхийг дэмжиж байгаагаа албан ёсоор мэдэгдсэн энэ үед...

Уг нь Эгийн голын цахилгаан станц, ОХУ-аас манайд ногдуулдаг татвар гээд ярих асуудал мундахгүй л бий.

С.Гандөл