Парламент ирэх сонгуулийн дүрмээ хуулийн хүрээнд баталснаар улс төрд албан ёсоор нэр дэвших хүсэлтэй горьлогчдын марафон албан ёсоор намуудад эхлээд багагүй хугацаа өнгөрөв. Намуудад гэхээсээ МАН, АН-д гэвэл илүү үнэнд нийцнэ. Бусад намын хувьд ажин түжин байгаа ч Н.Энхбаяр дарга нь ээлжит буюу гуравдахь сонгуульдаа нэр дэвшүүлэх эрхээ хасуулахдаа тулсан МАХН-ын тухайд олон нийтийн өмнө гарч, мэдэгдэл мэдээлэл хийх нь олширч байх шиг. Нөгөөтэйгүүр, ээлжит сонгууль болохоос зургаан сарын өмнө төрд өндөр албан тушаал хашиж буй нэр бүхий албан тушаалтнууд түрүүчээсээ өөрийн хүсэлтээр үүрэгт ажлаасаа чөлөөлөгдөж, сонгуулийн бэлтгэлээ базаах болов. Хуульд зааснаар төрийн албанд ажилладаг ажилладаг албан тушаалтнууд зургаан сарын өмнө ажлаа өгөх заалттай. Энэ дагуу Засгийн газрын ээлжит хуралдаанаар хоёр ч Төрийн нарийн бичгийн дарга болон Хил хамгаалах ерөнхий газрын дарга нарыг өөрсдийнх нь хүсэлтээр үүрэгт ажлаас нь чөлөөлөх шийдвэрийг гаргасан нь саяхан. Тэдний араас таван ч албан хаагч үүрэгт ажлаасаа чөлөөлөгдсөн нь зүгээр ч нэг цаг хугацааны давхцал биш байв. Тэгвэл 2020 оны сонгуульд нэр дэвшихээр болж, хуулийн хугацаандаа багтаан албан тушаалаараа “бооцоо тавигсад”-ын хэн нь хэн бэ?

Ардын намын “кран”-тай Ц.Цэнгэл

Улс төрд түүнийг уяач гэдгээр нь илүү танина. Уралын Политехникийн дээд сургуулийг эрчим хүчний инженер мэргэжлээр дүүргэсэн. “ТЭЦ-3”-аас ажлын гараагаа эхэлсэн нэгэн юм. Тэрбээр мэргэжлийнхээ дагуу хувийн хэвшилд ажиллаж байгаад Дэд бүтцийн яамны Төрийн нарийн бичгийн дарга, Зам тээвэр, аялал жуулчлалын сайд, УИХ-ын гишүүний албыг хашиж, Эрчим хүчний инженерүүдийн холбоог удирдаж түүхтэй.

Түүнийг Ж.Эрдэнэбатын Засгийн газарт Эрчим хүчний сайдаар томилуулах саналыг гаргасан ч түүний эхнэр нь “Дархан Сэлэнгийн цахилгаан түгээх сүлжээ” хувьцаат компанийн захирлаар ажилладаг. Өөрөө Эрчим хүчний хөгжлийн ассоциацыг үүсгэн байгуулснаа мэдүүлээгүй учир ашиг сонирхлын зөрчил үүснэ хэмээн АТГ-ынхан үзэж татгалзсанаар Байгаль орчин, аялал жуулчлалын Төрийн нарийн бичгийн даргаар очсон билээ.

“Унадаггүй Төрийн нарийн”

МАН эрх барьснаас хойш хамгийн олон огцорсон, орон гарсан сайдын суудалтай яам нь Боловсрол, соёл, шинжлэх ухаан, спортын яам байв. Хамгийн анх УИХ-ын гишүүн асан Ж.Батсуурийг уг албан тушаалаас нь жил хүрэхгүйн хугацааны дараа огцруулсан байдаг. Түүний араас академич Г.Чулуунбаатарыг томилсон ч сайдын сэнтий нь хэдхэн сарын настай байв. Учир нь, Ж.Эрдэнэбатын Засгийн газар огцорсноор тус яам дахин шинэ сайдын нүүр үзсэн ч Ц.Цогзолмаа нь танхимынхаа эсрэг ажилласан гэх үндэслэлээр мөн огцорч өдгөө Ё.Баатарбилэг халааг нь аваад буй.

Энэ хооронд Төрийн нарийн бичгийн дарга Б.Баярсайханыг мөн чөлөөлсөн байдаг ч удалгүй тэрбээр уг албандаа эргэн томилогдсон. Нэг үгээр салбарын сайддаа халгаатай гэмээр уг яамны хамгийн тогтвортой алба нь Төрийн нарийн бичгийн даргын сэнтий байлаа. Сайд асан Ц.Цогзолмаа ч албан тушаалаа хүлээлгэн өгөх үедээ “Б.Баярсайханыг явуулаарай. Тэгэхгүй бол ажил урагшлахгүй” хэмээн Ё.Баатарбилэгт аминчхан захиж байсан ч тэрбээр саяхныг хүртэл энэ албаа хашиж ирсэн нэгэн. Ямартай ч яамныхаа төвшинд “Унадаггүй Төрийн нарийн” тодотголтой түүнийг сонгуулийн аль тойрогт хүч үзэх нь МАН-ын Бага хурлаас тодорхой болох болов уу?.

Генералын гэнэтийн шийдвэр

Хуулийн дагуу үүрэгт ажлаа хүлээлгэж өгсөн албан тушаалтнууд дундаас гэнэтийн гэмээр шийдвэр гаргасан хүний нэг нь  Хил хамгаалах ерөнхий газрын дарга генерал Ц.Сэргэлэн байлаа. Ерөнхийлөгчийн зарлигаар 2007 онд Бригадын генерал, 2011 онд Хошууч генерал цол хүртсэн түүний хувьд энэ салбартаа мэргэшсэн нэгэн. 1989 оноос хилийн цэргийн албатай ажил, амьдралаа холбосон тэрбээр 1997 оноос өнөөг хүртэл удирдах албанд ажилласан гэхээр ямар хэмжээний бэлтгэгдсэн боловсон хүчин гэдэг нь илт.

Харин энэ удаад Хилийн цэргийн командлагчийн ажлаа хүлээлгэн өгч, сонгуулийн бэлтгэлээ базааж эхэлсэн түүний гэнэтийн шийдвэрийг гайхах нэгэн байхад дэмжих зарим нь ч байгаа юм.

О.Одбаяр аавынхаа орыг залгах уу

Төр, нийгмийн зүтгэлтэн Л.Одончимэд агсны хүү Одбаяр үүрэгт ажлаасаа чөлөөлөгдөх хүсэлтээ өгснөөр сонгуульд нэр дэвшигчдийн цуваа үргэлжлэв. О.Одбаяр нь “Эрдэнэс Монгол” ХХК-ийн дэд захирлаар ажиллаж байсан нэгэн. Түүний аав Л.Одончимэд нь Засгийн газар, УИХ-ын гишүүн, Монгол Улаан Загалмайн нийгэмлгийн ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан туршлагатай.

Тэрбээр Нийгмийн хамгаалал, хөдөлмөрийн сайдаар ажиллаж байхдаа төрөөс хүмүүнлэгийн талаар баримтлах бодлогыг анхлан санаачилж батлуулж байсан нэгэн. Харин энэ удаад түүний хүү Одбаяр “Эрдэнэс Монгол” ХХК-ийн дэд захирлын албан тушаалаа зүгээр ч нэг өгөөгүй нь лав. Харин аавынхаа төрөлх нутаг Дорноговь аймагт өрсөлдөхөөр албан тушаалаа өгсөн гэдгийг зарим эх сурвалж хэлж байна.

Шинэхэн гавьяатын шийдэмгий сонголт

УИХ ээлжит сонгууль айлсахтай зэрэгцэн төрийн өндөр албан тушаалтнуудын өргөдөл яам, хүчний байгууллагаар хязгаарлагдсангүй. Хавдар судлалын үндэсний төвийн захирал Ж.Чинбүрэн ч үүрэгт ажлаа хүлээлгэн өгсөн нь олон хүнд гайхширал төрүүлэх шалтгаан болов. Түүний хувьд 2020 оны УИХ-ын сонгуульд нэр дэвших үндэслэлээр ийн ажлаа хүлээлгэж өгчээ. Түүнийг оны өмнөхөн Ерөнхийлөгчийн зарлигаар гавьяат эмч цолоор шагнасан.

Ж.Чинбүрэн нь эх орондоо элэгний анхдагч өмөнтэй, элэгний хатууралтай өвчтөнд амьд донороос элэг шилжүүлэн суулгах мэс заслыг нутагшуулсан нэгэн хэмээн олон нийт хүлээн зөвшөөрдөг ч тэрбээр эмчийн мэргэжлээ азнаад их улс төрд ийнхүү хөл тавихаар болж байна.

Г.Амартүвшингийн дараагийн зогсоол Их хурал байх нь

Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга Л.Оюун-Эрдэнэ Хөгжлийн банкнаас авсан томоохон зээлдэгчдийг зарласнаас хэд хоногийн дараа “Хас”-ын тодотголтой Г.Амартүвшинг гүйцэтгэх захирлаар томилох шийдвэрийг ТУЗ-өөс нь гаргаж байв. Тэрбээр Хөгжлийн банкны ТУЗ-тэй зургаан сарын хугацаатай ажиллах гэрээ байгуулсан нь өнгөрсөн сард дуусгавар болсон юм. Энэ тухайгаа ч тэрбээр “Хөгжлийн банктай байгуулсан гэрээ дуусгавар болж байгаа. Цаашид ажиллуулах эсэхийг ТУЗ шийднэ. Мэргэшсэн банкир хүний хувьд энэ салбартаа ажиллах бодолтой байгаа” хэмээн ярьж байсан удаатай.

Гэвч Г.Амартүвшингийн дараагийн зогсоол банкны салбар биш УИХ бололтой. Г.Амартүвшин нь 2014 оны долдугаар сараас “Хас” банк, Тэнгэр Санхүүгийн Нэгдлийн ерөнхий захирлаар ажиллаж байсан туршлагатай. Казахстан улсын арилжааны томоохон банк болох Казкоммерц банкны эрсдлийн удирдлагын газрын дарга, ерөнхий захирлын алба хашиж төслийн санхүүжилт болон зээлийн санхүүжилтийн чиглэлээр 10 гаруй жил ажилласан туршлагатай.

“Дуулианы эзэн”-ий чимээгүй нүүдэл

"МИАТ” төрийн өмчит хувьцаат компанийн дэд захирлаар ажиллаж байсан Н.Энхбаатар бусдаас их хэмжээний авлига авсан гэх хэргээр хууль хүчний байгууллагад шалгагдаж эхэлсэн ч тэр нь нотлогдоогүй учир үүрэгт ажилдаа буцаж томилогдсон байдаг. Нэгэнтээ Ерөнхий сайд У.Хүрэлсүхийн туслахаар ажиллаж байсан түүнийг 600 сая төгрөгийн авлига авсан гэх хэрэгт сэжиглэгдэн, шалгаж байсан юм.

Гэвч Н.Энхбаатар хуульд заасны дагуу ажлаа өгч сонгуульд нэр дэвшихээр болжээ. Түүний хувьд 2016 оны арванхоёрдугаар сараас МИАТ ТӨХК-ийн Захиргаа, хууль эрх зүй эрхэлсэн дэд захирлаар томилогдон ажиллаж байсан нэгэн. Тэрбээр 2001-2005 онд МУИС-ийн НШУС-ийг Философич, Нийгэм судлалын багш, 2008-2010 онд МУБИС-Нийгмийн ухааны сургуулийг Улс төр судлалын магистр, 2014-2016 онд АНУ-ын Вашингтон ДиСи хотын Жорж Вашингтоны их сургуулийн Хууль тогтоох засаглалын үйл ажиллагааны чиглэлээр магистрийн зэрэг хамгаалжээ.

Г.Эрхэс