УИХ-ын Хууль зүйн байнгын хорооны өчигдрийн хуралдааны үеэр Дорнод аймагт үйл ажиллагаа явуулдаг газрын тос олборлолт явуулдаг “Петрочайна Дачин Тамсаг”, “Доншен газрын тос Монгол” компанийн зардлыг хянах ямар ч боломжгүй гэх асуудал яригдлаа. Энэ талаар УИХ-ын гишүүн Б.Энх-Амгалан “Төрийн Аудитынхан ирсэн дээр нь нэг зүйл тодруулмаар байна. Дорнод аймагт газрын тос олборлож байгаа хятад компаниудын зардлыг хянах ямар ч боломж алга. Бүх тайлан бланс нь хятад хэл дээр. Гэтэл эдгээр компаниуд нь Монгол Улсын Засгийн газартай Бүтээгдэхүүн хуваан гэрээ байгуулсан. Энэ дагуу Монгол Улс ашгаа хүртэж явах учиртай. Гэтэл зардлыг нь хянах боломжгүй учраас зардлаа хяналтгүй өсгөдөг. Үүнээс нь болж бид ашиг хүртэх ямар ч боломжгүй гэж байна. Энэ ямар учиртай юм бэ. Үүнд Төрийн Аудит ажиллаж байна уу” гэдгийг тодруулж асуусан юм.

Уг асуултад Монгол Улсын Ерөнхий Аудиторын орлогч О.Тэнгис хариулахаасаа өмнө байнгын хорооны хуралдааныг орхин гарсан юм.

Харин хуралдаан даргалагч С.Бямбацогт гишүүн түүнийг асуултад хариулах ёстойг удаа дараа сануулсан боловч амжилт олсонгүй.

Чухам ямар шалтаг шалтгааны улмаас ийм процесс өрнөсөн нь  тодорхойгүй. Ганц үлдсэн таамаг нь Дорнод аймагт БНХАУ-ын 100 хувийн хөрөнгө оруулалттай “Петрочайна Дачин Тамсаг”, “Доншен газрын тос Монгол” компани үйл ажиллагаа явуулдаг. Эдгээртэй Монгол Улсын Засгийн газрын байгуулсан Бүтээгдэхүүн хуваах гэрээ нууцын зэрэглэлтэй байдаг. Энэ утгаараа О.Тэнгис дарга хариултаас бултсан байхыг үгүйсгэхгүй.

Хэдий ийм байж болох ч, магад Б.Энх-Амгалан гишүүний дэвшүүлсэн таамаг үнэний ортой бол Монголын нутаг дэвсгэрээс газрын тос олборлож, хил давуулж буй дээрх компаниуд дур зоргоороо авирладаг, цаашлаад Монголын талд ашиг хүртэх боломж олгодоггүй болж таарах нь.

Уншигч та мартаагүй бол Дорнод аймгийн Засаг даргын албан даалгавраар болон тээврийн жолооч нар шаардлагын дагуу газрын тосны тээвэрлэлт болон олборлолтын үйл ажиллагааг хэсэгчлэн зогсоож байсан юм. "Петрочайна Дачин Тамсаг"-ийн зүгээс газрын тос олборлолтод 2000 гаруй морин толгой ашигладаг бөгөөд хятадууд өөрсдийн хятад дугаартай автомашинаар тээвэрлэлтээ хийдэг.

Жагсагчидтай хамт Халхгол сумын Засаг дарга болон Ялалт багийн Засаг дарга нар тус компанийн удирдлагуудтай уулзаж, нийгмийн хариуцлагын гэрээг орон нутагтай хийх, тэр дундаа нөхөн сэргээлт хийх, Монгол ажилчдын цалинг нэмэх, ажлын цагийн хуваарийг Хөдөлмөрийн тухай хуульд зааснаар өөрчлөх, газрын тосны тээвэрлэлтийг Монгол компаниудаар гүйцэтгүүлэх шаардлагыг тавьж байлаа.

Үүний хариуд "Петрочайна Дачин Тамсаг" компанийн XXI талбайн тэргүүн дэд дарга гэх хүн "Газрын тос олборлох технологийг нэг товч дараад шууд зогсоох боломжгүй. Тээвэрлэлтийн автомашиныг монгол ажилчид жолооддог. Ус ашиглах зөвшөөрөл дуусаагүй" гэсэн тайлбарыг өгч байсан юм.

Газрын тосны олборлолт тээвэрлэлтийг эсэргүүцсэн шалтгаан ганц үүгээр зогсохгүй.

Нутгийн иргэд болон удирдлагуудын зүгээс газрын тос тээвэрлэх хатуу хучилттай автозам бариагүйгээс болж тээвэрлэлтийн явцад шороо тоос ихээр босдог. Энэ нь хүн ардын болон мал амьтны эрүүл мэндэд сөргөөр нөлөөлж, бэлчээрийн доройтол бий болж буйг холбогдох эрх бүхий албан тушаалтнуудад удаа дараа уламжилсан ч өнөөг хүртэл шийдэгдээгүй юм.

Ташрамд дурдахад, Монгол Улсын хэмжээнд газрын тосны хэтийн төлөв бүхий хайгуулын 32 талбай ялгаснаас өнөөдрийн байдлаар 25 талбайд 21 гэрээлэгч Бүтээгдэхүүн хуваах гэрээ байгуулан, Засгийн газраар батлуулан ажиллаж байна.

Эдгээрээс Тосон-Уул-XIX, Тамсаг-XXI талбайд “Петрочайна Дачин Тамсаг” ХХК, БХГ-97 талбайд “Доншен газрын тос Монгол” ХХК тус тус газрын тосны ашиглалт, олборлолтын үйл ажиллагаа явуулж байна.

Эдгээр компанийн олборлолт дээр дөрөөлж, газрын тос боловсруулах үйлдвэрийг Энэтхэгийн Засгийн газраас авсан зээлээр байгуулж буй. Хэрвээ УИХ-ын гишүүн Б.Энх-Амгалангийн хэлсэнчлэн дээрх хятад компаниуд зардлаа хяналтгүй нэмдэг, үүнд нь Төрийн Аудитын газар хяналт тавих ямар ч боломжгүй юм бол газрын тос боловсруулах үйлдвэрийг хэдэн арваар нь байгуулаад ч монголчууд бидэнд ашиггүй юм.

Энэ утгаараа зөвхөн Б.Энх-Амгалан гишүүний санаа зовних асуудал бус харин нийт монголчуудын анхаарал хандуулах сэдэв яах аргагүй мөн юм.

“Петрочайна Дачин Тамсаг” ХХК: Хятадын Үндэсний газрын тосны корпорацийн харьяа төрийн өмчит “Дачин Ойл Фийлд Лимитед” компани нь 2005 оны наймдугаар сард Тамсагийн сав газрын XIX, XXI, XXII гэрээт талбайд газрын тостой холбогдсон үйл ажиллагаа явуулах бүтээгдэхүүн хуваах гэрээний  эрх үүргийг АНУ-ын “СОКО Интернейшнл”  ХХК-иас шилжүүлэн авч, БНХАУ-ын 100 хувийн хөрөнгө оруулалттай “Петрочайна дачин тамсаг” ХХК-ийг Монгол Улсад байгуулж, Дорнод аймгийн Халх гол, Матад сумдын нутагт орших Тосон-Уул XIX, Тамсаг XXI талбайнуудад газрын тостой холбогдсон үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн.

“Доншен газрын тос Монгол” ХХК: БНХАУ-ын “Доншен Жингүн Петролеум Девелопмент Групп Сток” компани нь Монгол Улсын Засгийн газрын 1997 оны хоёрдугаар сарын 19-ний өдрийн 47 тоот тогтоолоор 2003 оны хоёрдугаар сарын 15-нд батлагдсан бүтээгдэхүүн хуваах гэрээний эрх, үүргийг Австралийн “Рок Ойл (Говь)” компаниас шилжүүлэн авсан. Улмаар БНХАУ-ын 100 хувийн хөрөнгө оруулалттай “Доншен газрын тос Монгол” ХХК-ийг Монгол Улсад байгуулж, Дорноговь аймгийн нутагт орших 1997 оны бүтээгдэхүүн хуваах гэрээт талбайд газрын тостой холбогдсон үйл ажиллагаа явуулж байна.

Г.Нацаг