“Транспэрэнси интернэшнл Монгол” байгууллагаас “Авилгын Индекс – 2021”-ийг танилцууллаа. Авилгын түвшний индексийг дэлхийн 175-180 улсын хооронд хэмжиж байгаа.   Авилгал бэлэн мөнгө хээл хахууль гэхээс илүү өргөн утгаар тодорхойлдог. Өөрөөр хэлбэл, эрх мэдлээ урвуулан ашигласан байдлаар тодорхойлсон. Тухайлбал, мөнгөн хээл хахуулиас эхлээд, хэн нэгэн рүү утасдаад ямар нэг үйлчилгээ, хүсэлт гаргах энэ үйлдлийг авлигал гэж үзэх юм. Манай улсад авлигалын төвшин 2015 онд хамгийн өндөр оноо буюу 39 оноо авч байсан. Түүнээс хойш буурсаар сүүлийн гурван жил 35 оноо буюу зогсонги байдалтай байна гэж харж байна. Мөн манай хөрш болох Хятад улсын тухайд 2014 оноос хойш авлигатай тууштай тэмцэж, ахиж дэвшил гарч байна. Дэлхийн хамгийн буурай, хямралтай улс орнуудад авилгал хамгийн өндөр байдаг. Монгол улс 2021 оны индексээр дундаж төвшинд байна.

Энэхүү судалгааг гаргахын тулд албан ёсны судалгааны эх сурвалжуудыг ашигладаг. Нэн тэргүүнд чухалчилдаг гол шалгуур бол мэргэжлийн шинжээч судалгааны байгууллагууд байна, нөгөө талдаа бизнес эрхлэгчид  байна. Авилгал хоёр талтай. Тухайлбал, нэг талдаа авилгал авдаг, төрийн байгууллага, төрийн албан хаагчид, нөгөө талдаа авилгад хамгийн их өртдөг бизнес эрхлэгчид байна.

Бид зөвхөн төрийн байгууллагын хүрээнд айлтгалыг хэмждэгээрээ онцлогтой юм. Харин олон улсын, хувийн өмчийн айлтгалын төвшнийг тусад нь хэмжиж гаргадаг. Анх авилгалан төвшний индексийн 1995 оноос хойш гурваас дөрвөн эх сурвалжийг ашиглаж, дүгнэн мэдээлэлж байсан. Олон улсад айлтгалын төвшнийг өнгөрсөн онд 12 эх сурвалжийг ашигласан. Харин манай улсын хувьд хамгийн дээд тал нь есөн эх сурвалжийг ашиглаж байсан. 2021 оны тухайд найман эх сурвалжийг ашиглаж энэхүү судалгааг танилцуулж байна.

Авилгалын индекс юуг хэмждэг вэ?

-       Улсын төсвийн хөрөнгийг зориулалтын бусаар зарцуулж байгаа эсэх

-       Төрийн нийтийн албан хаагч албан тушаалаа урвуулан ашиглаж байгаа эсэх

-       Засаг төр авилгын эсрэг үр дүнтэйгээр тэмцэж, шударга байдлыг төрийн салбарт хэвшүүлж байгаа эсэх

-       Зориудаар хүнд суртлыг бий болгож, авилгыг өөгшүүлж байгаа эсэх

-       Төрийн албанд ур чадвар, эсвэл танилаар томилоо хийж байгаа эсэх

-       Авилгын хэрэгт холбогдсон төрийн албан тушаалтад хариуцлага тооцож байгаа эсэх

-       Албан тушаалтны Хөрөнгө, орлогын мэдүүлэг авах, ашиг сонирхлын зөрчлөөс сэргийлэх хангалттай хууль зүйн орчин байгаа эсэх

-       Авилгыг мэдээлсэн шүгэл үлээгч, сэтгүүлч нарыг хамгаалсан хууль зүйн орчин байгаа эсэх