БАРИМТ 1
9-р сарын 15-ныг Олон улсын ардчиллын өдөр болгон тэмдэглэдэг. НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей 2007 онд энэ өдрийг тунхагласан бөгөөд дэлхий нийтэд ардчиллын зарчим, хүний эрх, иргэдийн оролцооны ач холбогдлыг ойлгуулах зорилготой.
БАРИМТ 2
НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей 2007 оны 11-р сарын 8-нд 62/7 тогтоолоор Олон улсын ардчиллын өдрийг жил бүр тэмдэглэхээр шийдвэрлэсэн. Ингэснээр 2008 оноос 9-р сарын 15-нд уг өдрийг дэлхий даяар тэмдэглэж эхэлсэн.
БАРИМТ 3
“Ардчилал” буюу democracy гэдэг нэр томьёо нь эртний Грекийн dēmos — ард түмэн, kratos — эрх мэдэл буюу засаглал гэсэн үгнээс гаралтай. Өөрөөр хэлбэл, үндсэн санаа нь “ард түмний засаглал” юм.
БАРИМТ 4
МЭӨ V зууны үед эртний Афин хотод иргэд төрийн зарим шийдвэрийг шууд хэлэлцэж, санал өгөх тогтолцоо хөгжсөн. Гэхдээ энэ нь өнөөгийн бүх нийтийн ардчилалтай адил биш байв. Эмэгтэйчүүд, боолууд болон зарим оршин суугчид улс төрийн эрх эдэлдэггүй байсан.
БАРИМТ 5
Шууд ардчилалд иргэд тодорхой асуудлаар өөрсдөө шууд санал өгдөг. Харин төлөөллийн ардчилалд иргэд сонгуулиар төлөөлөгчдөө сонгож, тэдгээр нь төрийн шийдвэр гаргалтад оролцдог. Өнөөдөр ихэнх ардчилсан улс төлөөллийн ардчиллын хэлбэрийг ашигладаг.
БАРИМТ 6
Олонхын санал чухал боловч ардчилал гэдэг нь “олонх хүссэн бүхнээ хийж болно” гэсэн үг биш. Цөөнхийн эрх, хүний эрх, хууль дээдлэх зарчим хамгаалагдах ёстой. Энэ нь ардчиллыг энгийн олонхийн шийдвэрээс ялгадаг.
БАРИМТ 7
Иргэд төрийн бодлогыг шүүмжлэх, өөрийн үзэл бодлыг илэрхийлэх боломжгүй бол төрийн алдааг засах, нийгмийн асуудлыг хэлэлцэхэд хүндрэлтэй. Тиймээс үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх эрх ардчиллын гол тулгуурын нэг юм.
БАРИМТ 8
Чөлөөт хэвлэл нь төр, улс төрчид болон бусад хүчирхэг байгууллагын үйл ажиллагааг олон нийтэд мэдээлж, асуулт тавьж, хариуцлага нэхэх боломжийг бий болгодог. Тиймээс хэвлэл мэдээллийг заримдаа “ардчиллын харуул” гэж зүйрлэдэг.
БАРИМТ 9
Иргэн сонгуульд зөв сонголт хийхийн тулд нэр дэвшигч, бодлого, хууль тогтоомж болон нийгмийн нөхцөл байдлын талаар найдвартай мэдээлэлтэй байх шаардлагатай. Иймээс боловсрол, хэвлэлийн эрх чөлөө, мэдээллийн хүртээмж нь ардчиллын чанарт шууд нөлөөлдөг.
БАРИМТ 10
Facebook, YouTube, TikTok зэрэг цахим платформууд иргэдэд мэдээлэл түгээх, үзэл бодлоо илэрхийлэх, нийгмийн хөдөлгөөнд оролцох боломжийг ихээхэн нэмэгдүүлсэн. Гэхдээ үүний зэрэгцээ худал мэдээлэл, зохион байгуулалттай мэдээллийн нөлөөлөл, цахим туйлшрал зэрэг шинэ сорилтыг бий болгосон.
БАРИМТ 11
Ардчилсан нийгэмд хүн зөвхөн мэдээлэл авах бус, мэдээллийг шалгаж, эх сурвалжийг нь үнэлж, баримт ба үзэл бодлыг ялгаж сурах хэрэгтэй. Энэ чадварыг мэдээллийн буюу медиа боловсрол гэж ойлгож болно.
БАРИМТ 12
Орчин үеийн ардчиллын түүхэнд эмэгтэйчүүдийн улс төрийн оролцоо удаан хугацаанд хязгаарлагдаж байв. Олон улс оронд эмэгтэйчүүд эрэгтэйчүүдээс хожуу сонгуулийн эрхтэй болсон. Энэ нь тэгш эрх бол ардчиллын байнгын хөгжлийн асуудал гэдгийг харуулдаг.
БАРИМТ 13
Иргэний нийгэмд төрөөс хараат бус төрийн бус байгууллага, мэргэжлийн холбоо, сайн дурын бүлэг, олон нийтийн хөдөлгөөн зэрэг байгууллага, санаачилга багтдаг. Тэдгээр нь нийгмийн асуудлыг хөндөж, иргэдийн дуу хоолойг төрд хүргэхэд чухал үүрэгтэй.
БАРИМТ 14
Иргэд тодорхой асуудлаар санал бодлоо тайван замаар илэрхийлж, жагсаал цуглаан хийх нь улс төрийн оролцооны нэг хэлбэр. Энэ нь иргэдийн төрд тавих шаардлага, нийгмийн асуудлыг олон нийтэд хүргэх боломж болдог.
БАРИМТ 15
Ардчилсан улс оронд төрийн албан тушаалтан ч, жирийн иргэн ч хуульд захирагдах ёстой. Хууль хүн бүрт адил үйлчилж, шүүх хараат бус байх нь иргэдийн эрхийг хамгаалах үндсэн баталгаа юм.
БАРИМТ 16
Сонгууль бол иргэд төрийн эрх мэдэлд хэн, ямар бодлогоор оролцохыг сонгох үндсэн механизм. Гэхдээ зөвхөн сонгууль явуулах нь хангалтгүй — сонгууль чөлөөтэй, шударга, тогтмол, өрсөлдөөнтэй, иргэдийн сонголтыг хүндэтгэсэн байх шаардлагатай.
БАРИМТ 17
Ардчилсан тогтолцооны нэг онцлог нь сонгуулийн үр дүнгийн дагуу төрийн эрх мэдэл хууль ёсны, тайван замаар шилжих боломжтой байдаг. Ингэснээр улс төрийн зөрчлийг хүчирхийлэлгүйгээр шийдвэрлэх нөхцөл бүрддэг.
БАРИМТ 18
Монгол Улсад 1990 онд олон намын тогтолцоо, улс төрийн шинэчлэл рүү шилжих томоохон өөрчлөлтүүд өрнөсөн. Улмаар 1992 онд шинэ Үндсэн хууль батлагдаж, хүний эрх, эрх чөлөө, ардчилсан төрийн байгууллын үндсэн зарчмуудыг баталгаажуулсан.
БАРИМТ 19
Монгол Улсын 1992 оны Үндсэн хуульд хүний эрх, эрх чөлөө, төрийн эрх мэдлийн хуваарилалт, иргэдийн улс төрийн эрх, сонгуулийн зарчим зэрэг ардчилсан тогтолцооны үндэс тусгагдсан.
БАРИМТ 20
Ардчилалд оролцох нь дөрвөн жилд нэг удаа санал өгөхөөр хязгаарлагдахгүй. Иргэн хууль, бодлогын талаар санал гаргах, олон нийтийн хэлэлцүүлэгт оролцох, орон нутгийн асуудалд анхаарах, сайн дурын ажил хийх, төрийн байгууллагаас мэдээлэл авах зэргээр өдөр бүр оролцож болно.
БАРИМТ 21
Боловсролтой, мэдээлэлтэй иргэн өөрийн эрх, үүргийг илүү сайн ойлгож, улс төрийн мэдээллийг шүүмжлэлтэй үнэлж чадна. Тиймээс иргэний боловсролыг ардчиллын урт хугацааны хөрөнгө оруулалт гэж үздэг.
БАРИМТ 22
Ардчилсан тогтолцоо нэг удаа байгуулагдаад автоматаар төгс болчихдоггүй. Авлига, худал мэдээлэл, улс төрийн туйлшрал, хүний эрхийн зөрчил, иргэдийн идэвхгүй байдал зэрэг асуудал байнга сорилт болдог. Тиймээс ардчиллыг үе бүр хамгаалж, сайжруулж байх шаардлагатай.
БАРИМТ 23
Ардчилсан нийгэмд бүх хүн ижил үзэл бодолтой байх шаардлагагүй. Харин өөр байр суурьтай хүмүүс бие биенээ сонсож, нотолгоонд тулгуурлан хэлэлцэж, хууль ёсны аргаар зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх нь чухал.
БАРИМТ 24
Ардчилал бол зөвхөн парламент, улс төрчид, сонгуулийн тухай ойлголт биш. Бусдын эрхийг хүндэтгэх, өөрийн үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх, худал мэдээлэл тараахгүй байх, хууль сахих, нийгмийн асуудалд оролцох зэрэг өдөр тутмын үйлдэл бүр ардчиллын соёлыг бий болгодог.
