Г.Хашбаатарын “Өө.. цонх цантах нь дээ” яруу найргийн шинэ түүврээс таван шүлгийг онцлон багахан задлал хийлээ. Доорх таван шүлгийг уншихад хамгийн түрүүнд анзаарагдах зүйл нь дүрслэлийн “хачин” байдал бус, харин юмс хоорондын тогтсон хил хязгаар алдагдсан байдал юм. Өрөө нь бохирын шугам болж, толь нь хана, хана нь цонх, цонх нь өөрөө болж; хүн нь бах, бах нь байгаль, байгаль нь ном, ном нь нулимс болж хувирна. Өөрөөр хэлбэл эдгээр шүлэгт бодит ертөнцийг дүрслэхээс илүүтэй бодит байдлын дотоод логикийг эвдэх оролдлого явагддаг.

Энэ шинж нь шүлгүүдийг сюрреализмын хүрээнд авч үзэх боломж олгоно. Гэхдээ энд сюрреализм гэдэг нь зүгээр л “хачин дүрслэл” биш. Харин далд ухамсар, дурсамж, айдас, хайр, ганцаардал зэрэг үгээр шууд баригддаггүй төлвийг эд зүйлсийн харилцан хувиралтаар гаргаж ирэх арга болжээ.

I. “Бүгэх өвчин тусмар...”  ӨӨРӨӨСӨӨ БҮГЭХ БАЙРШИЛ

“Бүгэх өвчин тусмар...” шүлгийн хамгийн сонирхолтой тал нь орон зайн дотогшоо хумигдах хөдөлгөөн юм.

“...Толь мэт хана харвал
Хана мэт цонх харвал
Цонх мэт
Өөрийгөө харвал...”

Энд “толь–хана–цонх–өөрөө” гэсэн дөрвөн зүйл хоорондоо ялгагдахаа больж байна. Толь өөрийг харуулдаг уламжлалт үүргээсээ гарч, хана толинд, цонх хананд, улмаар ертөнц өөрийнхөө тусгалд шилжинэ.Энэ нь зөвхөн дүрслэлийн тоглоом биш. Субъект өөрийгөө хаанаас харж байгаагаа мэдэхээ больсон гэсэн сэтгэлзүйн нөхцөл юм.

Шүлгийн төгсгөл:

“Би яг одоо
Бохирын шугамаар урсаж байна”гэсэн мөрөөр өмнөх бүх дүрслэл нэг цэгт нийлдэг. “Бохирын шугам” нь энд ахуйн бохирдлын дүрсээс илүү өөрийн дотоод ертөнцөөс зайлуулагдаж буй субъектын метафор болж байна. Хүн өөрийгөө харж байгаа мэт боловч үнэндээ өөрөөсөө улам холдож, өөрийнхөө доторх “бохирын шугамаар” урсаж буй аж.

Иймээс “бүгэх” нь биеэрээ нуугдах бус, өөрөөсөө өөрийгөө нуух үйлдэл болж хувирна.

II. “Бах” ХҮН БА БАЙГАЛИЙН ХООРОНДОХ ХИЛ АЛДРАХ НЬ

“Бах” шүлэгт байгалийн дүрслэл давамгай боловч энэ нь уламжлалт байгаль-шүлгийн хэлбэрээс эрс ялгаатай. Байгаль энд хүнийг тайвшруулах орчин биш, харин хүний сэтгэлийн үргэлжлэл юм.

“Ялгаагүй бидний нэг нь дэвтэж, нөгөө нь
ангадаг даа”

гэсэн мөр байгаль ба хүнийг зэрэгцүүлэн тавиад зогсохгүй, хоёуланг нь нэгэн биетийн хоёр төлөв мэт болгож байна.

“Бах” өөрөө бас чухал сонголт. Үзэмжийн хувьд таатай бус, чийгтэй, намгархаг, “дорой” амьтан. Гэвч шүлэг түүнийг төвд байрлуулснаар гоо сайхны уламжлалт хэмжүүрийг эвддэг.

           Бах, дун, хясаа, мэлхий, чулуу, хөрс, бороо, сүүдэр зэрэг дүрслэлүүд нь нэгэн төрлийн “биологийн хэл” үүсгэнэ. Гэвч энэ хэлний цаана хүний нулимс, доромжлол, багтраа, ганцаардал, сонголтгүй байдал оршиж байна.Энд “Бродский” гарч ирдэг нь мөн сонирхолтой. Уншигч гэнэт байгалиас ном руу шилжинэ:

“Бороо хэдийнэ ээ энэ ном дотор асгарчээ”

Ингэснээр ном өөрөө байгаль, харин шүлэг өөрөө нойтон газар болж хувирна. Унших үйл явц ч мөн сэтгэл хөдлөлийн үйлдэл болжээ.

Тиймээс “Бах”-ыг товчхондоо экологийн шүлэг гэхээс илүү хүн–байгаль–ном–сэтгэл гэсэн дөрвөн түвшний хил заагийг эвдсэн экзистенциал шүлэг гэж үзэх боломжтой.

III. “Н.Ука-д”  ХАЙРЫН ХЭЛНИЙ ЗАДРАЛ

Энэ шүлэг өмнөх хоёр шүлгээс ялгаатай нь тодорхой “чи”-д хандсан боловч хайр дурлалын уламжлалт хэллэгийг бараг хэрэглэдэггүй.

“Чи миний сюрреализм,
Мини поп арт
Эсвэл хавдар, хавар, намар...”

Энд хайртай хүн нь нэг л зүйл биш. Тэр сюрреализм ч, поп арт ч, хавдар ч, хавар ч, намар ч болж байна. Хайрын объект тогтвортой дүрс биш, тасралтгүй хувирч буй тэмдэг юм.

Шүлгийн “Нэг”, “Хоёр”, “Гурав” гэсэн хэсгүүд ч мөн нэгэн сонирхолтой бүтцийн тоглолт үүсгэнэ. Гуравдугаар хэсэг:

“Өмнөх мөрөнд төгсгөж чадсангүй ээ
Үргэлж л би ингэж амьдарсан даа.”гэж төгсдөг.

Энд шүлэг төгсөхдөө өөрийнхөө төгсөж чадахгүй байдлыг сэдэв болгож байна. Өөрөөр хэлбэл хэлэх гэсэн зүйл дуусаагүйдээ биш, харин амьдрал өөрөө “төгсгөх боломжгүй өгүүлбэр” гэсэн санаа руу орж байна.

Энэ бол орчин үеийн шүлгийн нэг чухал шинж болох мета-поэтик ухамсар юм. Шүлэг зөвхөн хайр, харилцааны тухай яриад зогсохгүй өөрийнхөө хэрхэн бичигдэж байгааг давхар харуулдаг.

IV. “III—VIII—0” ДУРСАМЖИЙН ЗАДАРСАН КИНО

“III—VIII—0” бол таван шүлгээс бүтцийн хувьд хамгийн туршилттай нь санагдлаа. Тоонууд нь энгийн бүлгийн дугаар мэт боловч тодорхой дараалал үүсгэхгүй. “III”, “VIII”, “0” гэсэн тэмдэглэгээ нь дурсамжийн тасархай, архивын код, эвдэрсэн цаг хугацаа шиг ажиллана. Гэхдээ зүгээр 380 байх.

III хэсэгт:

“Навч өөрийгөө ороож сүүлчийн улирлыг хаасан”

гэж эхэлнэ. Навч улирлыг “хааж” байгаа нь цаг хугацааг байгалийн хөдөлгөөнөөр биетжүүлж байна. Харин цааш:

“Чи намайг үлээж би хийсч явахдаа соно, цох, хараацай...”хэмээн хүн амьтны дүрс рүү шилжинэ.

VIII хэсэгт цаасан шувуу, цас, зүү, зүүд, зүрх, сандал, зүг, үг зэрэг хоорондоо логик холбоо багатай мэт зүйлс дараалан гарна. Гэвч энэ эмх замбараагүй байдал нь санамсаргүй биш. Дурсамж өөрөө шалтгаан-үр дагаврын дарааллаар биш, холбоосоор ажилладаг гэдгийг хэлбэрээрээ үзүүлж байна.

“Зүг” гэдэг үг “үг” болж, үг нь зүгээ алдах мөч бол энэ шүлгийн гол түлхүүрүүдийн нэг байх боломжтой. Хэл өөрөө орон зайгаа алддаг.

Харин “0” хэсэгт:

“Дэр гэдэг чинь хамгийн их санаж байгаа хүн”гэжээ.

Энд эд зүйл сэтгэл хөдлөлийг орлож байна. Дэр нь унтах хэрэгсэл биш, эзгүй хүний биет орон зай болж хувирна. Ийнхүү дурсамж нь хүнийг эд зүйлд шилжүүлж, эд зүйл нь хүний оронд амьдарч эхэлдэг.

V. “Ззззз” ӨДӨР ТУТМЫН ЮМСЫГ СЮРРЕАЛИСТ ДҮРС БОЛГОХ НЬ

“Ззззз” шүлэгт зөгий, улиас, ороолт, зүү, цэцэг, алга ташилт, охид, хөвгүүд зэрэг энгийн зүйлс бий. Гэвч тэдний хоорондын харилцаа бодит логикоор бус, зүүдний логикоор холбогдоно.

“Ороолт нэхэж над руу харна вэ?”гэхэд зөгийн үүр амьд биет болж, дараа нь:

“Оёж сураагүй үсгээр чинь
Ороолт нэхэх үү, оймс нэхэх үү”гэж хэлний үйлдэл гар урлалын үйлдэлтэй нийлнэ.

Энд “үсэг” бол бичих хэрэгсэл байхаа больж, оёж болох утас болж байна. Өөрөөр хэлбэл хэл өөрөө эд зүйл болж хувирна.

Шүлгийн төгсгөл:

“Охид цасан ширхэг болно
Хөвгүүд бороон дусал болно.”гэдэг нь хүнийг байгалийн үзэгдэлд шилжүүлсэн эцсийн метаморфоз юм. Хүйсийн ялгаатай субъектүүд хүртэл тусдаа хүн байхаа больж, байгалийн мөчлөгийн хэсэг болон задарна.

 “БИ” ГЭДЭГ ХҮН ХААНА БАЙНА ВЭ?

Эдгээр таван шүлгийг нийлүүлж уншихад нэгэн том асуулт гарч ирнэ. “Би” хаана байна вэ?

“Бүгэх өвчин тусмар...” шүлэгт “би” бохирын шугамаар урсана. “Бах”-д хүн байгальтайгаа ялгарахаа болино. “Н.Ука-д” шүлэгт “би” хайртай хүнийхээ доторх олон янзын дүрслэлд задрана. “III—VIII—0”-д “би” дурсамж, эд зүйл, амьтан, улирлын тасархай болно. “Ззззз”-д хүн эцэстээ цас, бороон дусал болон байгальд уусна.

Иймээс Г.Хашбаатарын эдгээр шүлгүүдэд“би” бол тогтвортой субъект биш, харин байнга хувирч байдаг төлөв юм гэх дүгнэлт хэлж болох юм.

                 Түүний шүлгийн сюрреализмын гол онцлог ч энд оршино. Дүрслэлүүдийг бодит бус болгохдоо бус, харин бодит ба бодит бусын заагийг шаардлагагүй болгохдоо сюрреалист арга хэрэглэсэн нь тун сайн шийдэл. Энэ ч утгаараа дээрх таван шүлэг нь орчин үеийн монгол яруу найргийн дотор сюрреалист дүрслэл, экзистенциал ганцаардал, мета-поэтик хэлний задрал, байгаль-хүний хил хязгаарын уусалтыг нэгэн дор туршиж буй текстүүд гэж уншигдаж болно.Хамгийн гол нь эдгээр шүлэг “утгаа” нэг дор өгдөггүй. Харин уншигчийг өөрийнх нь логик, дурсамж, айдас, мэдрэмжээр дамжуулан утгыг нь дахин бүтээхэд хүргэдэг. Тиймээс энэ шүлгүүдийн сюрреализм нь дүрслэлдээ бус, уншигчийн ухамсарт бий болгож буй хөдөлгөөндөө оршино.

Г.Барсболд