Олон намын тогтолцоонд  шилжээд бид 23 жилийн нүүрийг үзжээ. Энэ хооронд 30-аад нам байгуулагдаж байсан ч өдгөө дээд шүүхэд 22 нам бүртгэлтэй байна. Улс үндэстний захиалга, нийгмийн шаардлагаар урган гарч ирсэн нам байхад урваж дүрвэгсдийн, урдаа барих ганц хүнтэй, ураг төрлийн, УИХ-ын сонгууль болоход л сэрдэг зэрэг янз бүрийн нам үйл ажиллагаа явуулж байна. Үндсэн хуулиар эвлэлдэн нэгдэх эрх нь хүн бүрт нээлттэй байхад “унтаад байвал хороочихно шүү” гэж АН-ын нөлөө бүхий улстөрч мэдэгдэж бусдынхаа эгдүүцлийг хүргээд авсан. Ямартай ч улстөрийн нам хэмээх өвөрмөц байгууллагын үйл ажиллагааны эрх зүйн орчинг шинээр зохицуулах зүй ёсны шаардлага тулгарч байгаатай бүх намууд санал нэгдээд байна. Удтал зөрчилдөөнтэй байсан ойлголтын зөрүүгээ ч нэгтэн УИХ-д удахгүй хуулиа өргөн барих болсон нь цаг хугацааны ялалт гэлтэй.

    Хамгийн түрүүнд намын гишүүнчлэлийн асуудлыг тэд хөндсөн байна. Америк маягийн гишүүнчлэлгүй нам байгуулах нь зүйтэй гэдэг санааг АН болон шинэ тутам бий болсон намууд ихээр ярьдаг бол ахмадын фронтоор үнэнч гишүүнчлэлээ ган бат гагнасан МАН хуучин уламжлал, өнөөгийн давуу талаа хадгалах үүднээс энэ санааг дэмждэггүй байсан. Угаас олон намын тогтолцоонд шилжихэд хамгийн том бүтэцтэй, хамгийн олон гишүүнтэй байсан нь МАН. Нэг намын данхар бүтцээрээ шинэ тогтолцооруу дайрахад бусад намууд нь ч тэдний хөлд чирэгдэж сум жалга бүрт штаб байгуулж, зуу зуун мянгаар гишүүн элслүүлэх уралдаанд орсон. Оройноосоо ёроол хүртэл улстөржиж, эхнэр нөхөр хүртэл намаар талцдаг болсон нь бүтэц, түүнийг дагасан гишүүнчлэлийн тогтолцоог хамтад нь шинэчлээгүйн үр дүн. Тиймээс уг алдаагаа засч Монголчуудаа талцуулан хомрогоор нь намчлах аянаас тэд татгалзах нь зүйтэй гэдэг дээр санал нэгджээ. Харин гишүүнчлэлийн хувьд сул биш хатуу гишүүнчлэлтэй байх нь зүйтэй гэж үзжээ. Өөрөөр хэлбэл намын гишүүн нь тухайн намдаа татвар төлдөг, эрх үүргийн харилцаатай, намынхаа бүтцийн орон тоонд байдаг, улстөрийн албан тушаал хашдаг хүмүүсийг хамруулж сайн дураар намд элсэх, элсүүлэх ажиллагааг хязгаарлах болжээ.

    Дараачийн гол асуудал нь намын санхүүжилт.  Улстөрийн намаар дамжин мөнгөтэй хүмүүс төрийн эрхэнд гарснаар бодлогын биш мөнгөний улс төр хөгжих үндэс тавигдсан. Улс төрийн өрсөлдөөнд оюун санааны бус мөнгөний хүчин зүйл давамгайлж, сонгуулийн зардал жилээс жилд өсөн тэлэх болсон нь улс төрийн намыг хүчгүйдүүлж, төлөвшлөөс нь хойш нь чангааж буй гол хүчин зүйл билээ. Тэгвэл нам нь аж ахуй нэгжээс хандив авахыг хориглож, УИХ-д авсан суудлаар дүйцүүлж татвар төлөгчдөөс санхүүжилт авах нь зөв гэдэг дээр санал нэгдсэн байна. Учир нь улс орны хөгжлийн төлөө үйл ажиллагаа явуулж буй байгууллага ард түмнийхээ санхүүжилтээр зөв замаараа хөгжихөөс хувийн компани, хөрөнгөтөн бүлэглэлийн санхүүжилтээр замнавал тэдний л гарт орох нь ойлгомжтой. Мөн гишүүдийн татварыг заавал авдаг, эргэж тайлагнадаг байх ёстойг ч тэд онцолжээ. Нам төсвийнхөө 70 хувийг сонгуулийн зардалд зарцуулж байгааг хэмнэх үүднээс сонгуулийн сурталчилгааны хугацааг богино болгох, хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн сонгуулийн сурталчилгааны зай, цагийг багасгах арга хэмжээг ч авахаар болжээ.

    Харин намууд өмч хөрөнгөтэй байх эсэх дээр тохиролцоонд хүрч чадахгүй байна. Учир нь улстөрийн гол хоёр нам хоёулаа өмчтэй түүнийгээ яахаа шийдэж чадаагүй гэдгийг ажлын хэсгийн ахлагч С.Баярцогт тайлбарласан. Нэг талаас нам өмч хөрөнгөтэй байгаа нь аж ахуйн үйл ажиллагаа эрхлэх ашиг олох, хараат бус байдалд нь нөлөөлөх сөрөг талтай гэж үзэх хандлага байна. Намуудыг өмчгүй болгоод МАН-ын тусгаар тогтнолын ордонг “улстөрийн намуудын ордон” болгож УИХ-д суудал авсан намууд суудлынхаа харьцуулсан хэмжээгээр дүйцэх квадрат талбай ашиглаж болох хувилбарыг ч ажлын хэсэг дээр ярьсан байна. Ардчилал өндөр хөгжсөн олон оронд намууд нэг дээвэр дор нэгддэг жишиг бий бөгөөд энэ нь намаар талцахгүй байх, улс үндэстнийхээ эрх ашгийн төлөө харилцан ойлголцож хамтран ажиллахад дөхөмтэй. Гэвч энэ хувилбар дэмжигдэх магадлал тун бага. Учир нь намуудын шийдвэр гаргах түвшинд хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэж үзэж байгаа тул хуулийн өөрчлөлтөд энэ санал тусгагдах эсэх нь тодорхойгүй байна. Нөгөө талаас үндсэн хуулийн гол агуулга нь өмчийн бүх хэлбэрийг хүлцэхэд байдаг тул нам нь эвлэлдэн нэгдсэн байгууллага болохын хувьд тодорхой хэмжээний өмч хөрөнгөтэй байх ёстой гэсэн санаа ч их яригдсан байна.

    Харин МАН, АН хоёрын зарчмын тохиролцоонд хүрсэн зарим асуудлаар парламентад суудалгүй зарим намууд эсрэг саналтай байна. Тухайлбал БНН-ын дарга Б.Жаргалсайхан татвар төлөгчдийн мөнгөөр санхүүжихийг дэмжих бодолгүй байгаа бол МНН-ын дарга О.Бум-Ялагч намын нэрийг патентжуулж өөр этгээд ашиглахгүй байх, бүх ард түмнээс 1%-ийн санал авсан намыг төрөөс ижил хэмжээгээр санхүүжүүлэх зэрэг саналтай байна. Мөн түүнчлэн бусад намууд ч өөр өөрсдийн хөгжлийн ашигтай тактикыг түлхүү дэвшүүлсэн хувилбараар асуудалд хандаж байна. Ийнхүү “унтаад байвал хороочихно шүү” гэж айлгасны дүнд ч юм уу, эсвэл намууд байгалийн жамаараа зүгшрэн хөгжих ертөнцийн хуулиа дагасных ч юм уу улстөрийн намууд өөрсдийнхөө эрх үүргийг тодорхойлох хуулийн өөрчлөлтөнд нухацтай хандаж эхэлжээ. Намуудын төлөвшил ум сайн амгалан болтугай гэж 24tsag.mn залбирлаа.