Үндэсний наадмаа Монголчууд нэн эртнээс тэмдэглэж ирсэн түүхтэй. Хурдан морио, уралдуулж, хүчит бөхөө барилдуулж, эрхий мэргэнээ сорьдог нүүдэлч түмний энэхүү уламжлалыг төрийн их баяр наадам болгож жил бүрийн 07-р сарын 11-нд тэмдэглэх болсон нь харин Ардын хувьсгалын үйл хэрэгтэй салшгүй холбоотой байдаг. Тодруулбал 1925 оны 05-р сарын 15-ны өдөр Засгийн газрын хуралдаанаас тогтоол гаргаж Үндэсний их баяр наадам, ардын хувьсгалын ойг тэмдэглэж байхаар тогтсон юм. Энэ уламжлал 93 дахь жилдээ үргэлжилж байна. Засгийн эрхэнд ямар нам гарч, хэн дарга болохоос үл хамааран Монголчууд дэлхийд ганцхан наадмаараа уламжлал зан заншлаа дагаж, түүх соёлоо дээдлэн баярладаг уламжлалтай. Ардын хувьсгалын үйл хэрэгт амь биеэ зориулж, улс үндэстнийхээ эрх чөлөө, тусгаар тогтнолын төлөө халуун амь, бүлээн цусаа урсгасан баатарлаг өвөг дээдсийнхээ агуу гавьяаг ч энэ өдрүүдэд дурсдаг болсоор удаж байна.

    Гэтэл АН Засгийн эрхэнд гарснаас хойш баатарлаг өвөг дээдсийнхээ түүхэн гавьяаг бүдгэрүүлэх, өнгөрсөн үеийнхээ үйл хэргийг мушгин гуйвуулах ажиллагааг хэрэгжүүлэх боллоо. Өнгөрсөн жилийн наадмын бүх арга хэмжээнээс “Ардын хувьсгал” гэх үгийг хасч “Хүннү төрийн 2222 жил, Ардчилсан хувьсгалын 23 жилийн ой” гэж бичсэн нь наадамчин олны дургүйцлийг ихээр хүргэсэн билээ. Олон жилийн уламжлалтай Монгол наадмаа “Ойн баяр булаалдах” шалдар хэрүүлд ийнхүү хөтлөн оруулж байгаа нь наадамчин олонд тийм ч таатай санагдаагүй. Монголын ард түмэн ардчилсан хувьсгалын ач гавьяаг мартаагүй “Ардчилсан хувьсгалын ой” “Шинэ Үндсэн хуулийн өдөр” гээд ардчиллын баяр мундахгүй олон. Гэтэл баяр мундсан биш ардын хувьсгалын ойг авч хаяж оронд нь ардчилсан хувьсгалын лоозонг өргөхийг тэд илүүд үзэх болсон. Түмэн олны ширүүн эсэргүүцэлтэй тулгараад ирмэгцээ уг үйлдлээ “Мартаад хасчихсан байна лээ, уучлаарай” гэж хээвнэг авсан. Ардын хувьсгалаа мартана гэдэг бол төрөө, ард иргэдээ асар их доромжилж байгаа л хэлбэр.

    Өнгөрсөн үеийн коммунистуудыг хамгийн адгийн амьтад байсан мэтээр сурталдах тэд өөрдсөө яг тэдний замаар замнах болж гагцхүү нарыг хэвээр үлдээх галзуу шинэчлэлийн хэнээгээр өнгөрсөн бүхнээ баллаж байгааг сануулахад илүүдэхгүй болжээ. Хот хүрээнийхээ нэрийг өөрчилж, сүм дуганаа шатааж, ардын хувьсгалын зүтгэлтнүүдээ яллаж, түүхээ зохиомжилсон коммунистуудын алдааг тэд давтаж түүхээ үгүйсгэн, хөшөө талбайг нүүлгэн нурааж, нэр зүсийг нь өөрчилж, ардчиллыг үнэт зүйл биш, үзэл суртал болгон дэвэргэх ажлыг тун сайн хийж байна.

    Өнөө жилийн наадмын нээлт дээр “Хонхны дуу” эгшиглүүлэхээр бэлдэх эхэлсэнд гайхах эгдүүцэх хүн олон байна. Ардчиллын алдар гавьяаг заавал ардын хувьсгалтай хольж хутган дээр нь гаргах санаархал хэрээс хэтэрлээ. Бид зүгээр наадамлаад болоод л ирсэн улс. Ардын хувьсгалын ойн медалиуд хэний ч амьдралд гай болоогүй. Гэтэл  нэг жилд нь нэр усыг нь өөрчилж, нөгөө жилд нь дуу шүлгээр баллах ажлыг яагаад зохион байгуулаад байгаа нь туйлын ойлгомжгүй байна.

    Байх ёстой зүйл байх газраа байж, баярлах ёстой өдрөө баярладаг жамаараа л баярлахсан. Шинэчлэл хэрэггүй газар гэж бас бий.

    Ардчилсан хувьсгал ба ардын хувьсгалыг адилтгаж жишиж дээр доор нь оруулах ямар ч шаардлаггүй. Энэ хувьсгалууд Монголын ард түмэнд эрх чөлөө, тусгаар тогтнол авчирсан баатарлаг явдлууд мөнөөс мөн. Хэрвээ үндэсний их баяр наадамдаа эдгээрийг заавал оруулна гэвэл дээр доор нь оруулж, нэгийг нь шахаж гадуурхалгүйгээр зэрэг авч явж болно. Баярыг хүртэл улс төржүүлэх хэрэг юун. Түмэн олон төрөө дээдэлж, цэнгэж л байвал барав бус уу?

    Нөгөө талдаа Монгол төрийн наадам гэдэг бол Монгол үндэстний эв нэгдлийн их баяр байдаг. Энэ өдрүүдэд Монголчууд үндэс угсаагаараа бахархаж, түүх соёлоо дээдэлж, зан заншлаа дагаж, ахмадаа хүндэтгэж, анд нөхөддөө ерөөлийн дотно үг хэлдэг жамтай. Гэтэл эв нэгдлийн их баяраар хувьсгалт тэмцэлд уриалсан хонхны дууг эгшиглүүлэхийн цаана ямар агуулга, логик оршиж байна вэ? Ардын хувьсгалын ойгоор “шивээ хиагт”-ыг эгшиглүүлж хувьсгалд ялсны дараах аж байдлыг дүрсэлдэг. Түүнээс биш “Босцгоо дарлагдсан ард аа” гэх хувьсгалд уриалсан дууг хэзээ ч эгшиглүүлдэггүй. Гэтэл АН-ынхан “Босцгоо, сэрцгээ” гэсэн дуугаар ард түмнээ ямар хувьсгал, тэмцэлд уруу татах гээд байгаа нь туйлын ойлгомжгүй байна.

    Энэ мэтээр наадмыг намчилж, улстөржүүлэх ажиллагааг эрх баригчид ил, далдаар сэдэн хийж байгаа нь наадамчин олонд төдийлөн таалагдахгүй болов уу? Зүгээр байсан зүйлийг зүгээр л байлгаасай билээ дээ. Үзэл сурталгүй л наадамлахсан.