Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж өнгөрсөн долоо хоногт Тажикстан улсын нийслэл Душанбе хотод ажиллалаа. Тэрбээр тус хотод болсон Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллагын гишүүн орнуудын төрийн тэргүүн нарын зөвлөлийн 14 дэх удаагийн хуралдаанд оролцсон юм. Мөн энэ үеэр түүхэнд анх удаа гэж хэлж болох уулзалтыг манай талаас анх санаачлан амжилттай хийлээ. Тодруулбал, Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж, ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.В.Путин, БНХАУ-ын дарга Си Зиньпин нар уулзаж улс орнуудын хоорон дахь  цаашдын харилцааны талаар ярилцсан юм. Тус уулзалт нь олон улсын анхаарлыг ихээхэн татсан юм. Ингээд тус уулзалтын талаар Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржтой ярилцлаа.   

-    Энэ уулзалт олон улсын анхаарлыг маш их татлаа. Мөн гурван улсын тэргүүн нар уулзсан түүхэн дэхь анхны уулзалт гэдгээрээ онцлогтой боллоо?

-    Орос, Монгол, Хятад улсын төрийн тэргүүн нар уулзаж буй нь түүхэнд анхных. 100 жилийн өмнөх Хиагтын уулзалт бол ажлын хэсгийнхний уулзалт болсон. Түүнээс биш Богд хаан эсвэл Оросын Николай хаан оролцоогүй.

-    Уг уулзалтын гол зорилго нь гурван улсын төрийн тэргүүн нарын гурван талт уулзалтыг Улаанбаатарт хэзээ хийхийг товлох байсан. Товыг гаргаж чадсан уу?

-  Энэ уулзалтын гол зорилго нь Монгол улс, ОХУ, БНХАУ-ын төрийн тэргүүн нарын дээд түвшний “Улаанбаатарын уулзалт”-ыг хийё гэдэг юм. Уг уулзалтыг хийё гэдэг санаачилгыг өнгөрсөн дөрөвдүгээр сард дэвшүүлж ярилцсан юм. Харин Душанбед болж буй тус уулзалтаар уг санаачилгын тухай ярилаа. Уулзалтыг санаачлагч улсын хувьд бидний зүгээс тодорхой асуудлуудыг гаргаж тайлбарласан. Ер нь ийм уулзалт хийх ямар шалтгаан, хүчин зүйлүүд байна вэ гэдгийг тайлбарласан. Тайлбарлахдаа бид асуудлаа гурав, гурав гэдэг зарчмаар ярилаа. Ийм гурван шалтгаан байна. Мөн ийм гурван зарчим байна гэж. Гурван улсын тэргүүн нарын уулзалтыг Улаанбаатарт хийж байх дараах учир шалтгаан хүчин зүйл байна гэж бид үзэж байгаа. Нэгдүгээрт БНХАУ-тай сайн хөршийн найрсаг харилцааг хөгжүүлэх нь манай улсын гадаад бодлогын тэргүүлэх чиглэл гэж үздэг. Мөн энэ хоёр улстай хамгийн урт хэлээр хиллэдэг улсын хувьд манай гурван улсын хооронд хэлэлцэж шийдвэрлэх шаардлагатай асуудлууд байна гэж үзэж байгаа. Ялангуяа тээвэр, дамжин өнгөрөх тээвэр, дэд бүтцийн хөгжилтэй холбоотой ярилцах асуудлууд байгаа. Хоёрдугаарт, Монгол улсын газар зүйн байршлын онцлог байдаг. БНХАУ, ОХУ хооронд бүхлээрээ оршдог цорын ганц орон байгаа. Мөн далайд гарахын тулд заавал хоёр хөршөөрөө дамжин өнгөрөх ёстой билээ. Гуравдугаарт Монгол улс өөрийгөө   ОХУ-ын хувьд Европоос Ази руу гарах, БНХАУ-ын хувьд Азиас Европ руу гарах хамгийн дөт, найдвартай дамжин өнгөрөх дэд бүтцийн зангилаа орон гэж үздэг юм. Ийм учраас энэ гурван улсад дээд хэмжээний уулзалт хийх шалтгаан байгаа гэж бид үзэж  байгаа юм. Дээд хэмжээний “Улаанбаатарын уулзалт”-ын бэлтгэл ажлыг хангах зорилгоор гурван улсын Гадаад хэргийн дэд сайдын түвшний уулзалтыг жил бүр зохион байгуулж байх, эхний уулзалтыг энэ онд багтаан Улаанбаатарт хийх саналыг дэвшүүлээд байна.

-    Танд төрж буй хамгийн эхний сэтгэгдлээ хэлээч. Уг уулзалтыг хэр үр дүнтэй болсон гэж дүгнэж байгаа вэ?

-    “Улаанбаатарын уулзалт” гэдэг санаачилгыг дэвшүүлээд тэгээд уулзалт болбол үнэхээр түүхэн үйл явдал болно гэсэн эхний сэтгэгдэл байсан. Маш богинохон хугацаанд Хятад улсын дарга, ОХУ ын Ерөнхийлөгчийн айлчлал давхцаад түүгээр уг асуудал дахин яригдсан. Тэгээд манай хоёр хөршийн удирдлагууд олон улсын арга хэмжээний үеэр уулзахдаа Монгол улсын Ерөнхийлөгчийн дэвшүүлсэн санаачилгыг яах вэ гэдэг талаар дахиад гурван улсын ГХЯ ерөнхийлөгчийн аппаратын түвшинд ярилцлаа. Энэ бол байнга л яригдаад байсан асуудал. Яаж хийх вэ ямар хэлбэрээр хийх үү. Наад зах нь аль ерөнхийлөгчөөр эхэлж үг хэлүүлэх вэ? үсгийн дараалал юу байхав гэх мэт нарийн ширийн маш олон асуудал яригдсан. Аль ерөнхийлөгч нь аль талд зогсох уу гээд. Миний хувьд маш өндөр сэтгэгдэлтэй байгаа. Бид энэ боломжийг ашиглах хэрэгтэй. Гурван улсын төрийн тэргүүн гурвуулаа өмнө нь хэлбэрийн талаас нь ярилцдаг байсан. Одоо бол агуулгын талаасаа илүү сайн дэлгэж ярилцаж байна.

-    Уулзалтыг яагаад заавал Улаанбаатарт хийх саналыг тавьж байгаа юм бэ?

-   Бид дээд түвшний уулзалтыг гурван жил тутамд Улаанбаатар хотод хийж байя гэсэн саналтай байгаа юм. Өөр газар хийхгүй гэсэн байр суурьтай байгаа. Хоёрдугаарт энэ уулзалт нь олон нийтэд нээлттэй гурван улсын хамтын ажиллагааны нийтлэг зарчимд нийцэж байх ёстой гэсэн зарчмыг дэвшүүлсэн.  Гуравдугаарт гурван улсын  уулзалтаар талуудын сонирхсон асуудал тэр дундаа гурван улсын нутаг дэвсгэрээр дамжин өнгөрөх тээвэр, дэд бүтцийн болон бүс нутгийн шинж чанартай асуудлыг ярилцаж шийдвэрлэж байх гэсэн.  Нөгөө хоёр төрийн тэргүүн маань мөн өөр, өөрсдийн байр суурийг илэрхийлж байгаа. Заавал Улаанбаатарт биш олон улсын хурлын үеэр ч юм уу боломж гарсан үедээ эсвэл ээлжлээд хийж болох юм гэсэн саналыг дэвшүүлсэн. Төмөр замаа хамтарч барих Монгол улсыг АПЕК-т элсүүлэх гэх мэт асуудлуудын талаар маш сайн ярилцлаа.

-    Орос, Хятадын зүгээс манай улсыг ШХАБ-т /Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага/ элсүүлэх удаах саналыг сая тавьсан байх. Хэрвээ ШХАБ-т элсэхгүй бол АПЕК-т элсүүлэхгүй гэсэн яриа байгаа юу?. Манай улс чинь АПЕК-т хүсэлтээ өгөөд байгаа шүү дээ?

-    Ер нь харилцан хамааралгүй зүйл гэж байхгүй. Бидний хэлж байгаа зүйл бол нэг байгууллага нэг хамтын ажиллагааны хүрээний зүйлийг өөр асуудалтай холихгүй байя гэж байгаа. Бидэнд тал, талын ярилцаж шийдвэрлэж байгаа асуудлууд байна. ШХАБ-т элсүүлэх саналыг Орос, Хятад улсын төрийн тэргүүн нар тавьж байсан. Бид бол “Саналыг тань маш хүндэтгэлтэй сонсож байна” гэж хэлж байгаа. Одоо Монгол улс их идэвхтэй ажиглагч орноос гадна тус байгууллагын үйл ажиллагаанд идэвхтэй оролцогч байна. Мөн бүс нутгийн томоохон төсөлд Монгол улс оролцох ёстой гэж үзэж байгаа.  Ялангуяа дэд бүтцийн шинжтэй дамжин өнгөрөх тээвэрт Монгол улсад холбогдох боломжтой гэж бид үздэг. Энэ асуудлаар хөрш хоёр улстай ярьж л байна.  Бид маш тодорхой байр сууриа илэрхийлж байгаа. Дэд бүтцийн салбарын болон томоохон бүтээн байгуулалтад Монгол улс хаягдаж болохгүй. Энд л оролцъё гэж байгаа юм. Бидний сонирхож байгаа зүйл бол дамжин өнгөрөх тээвэр байна. Энэ асуудлаар хоёр талаас бид тохиролцоонд хүрч байна. Нэмээд гурван талаар тохиролцоонд хүрнэ. Түүнээс биш зүгээр нэг оролцоод хэдэн минут үг хэлээд хүмүүстэй гар бариад өнгөрөх биш. Энэ ажлаас илүү бодит ажлын үр дүнг хүлээж байна гэж бид хариулж байгаа. Бид бол идэвхтэй оролцоно. Одоохондоо ажиглагчийн статус нь бидэнд хангалттай юм. Энэ оны 11 дүгээр сард Бээжин хотод болох АПЕК-ийн дээд хэмжээний уулзалтын үеэр тус байгууллагын гишүүнээр элсэх Монгол Улсын хүсэлтийг шийдвэрлэх талд дэмжлэг үзүүлэхийг хоёр хөрш орныхоо ерөнхийлөгчөөс хүссэн.АПЕК гэдэг бол Ази номхон далайн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны байгууллага гэсэн үг. Жил бүр уулзалт нь болдог.

-    Тэгээд В.Путин болон Си Зиньпин тэргүүн нар АПЕК-т элсэхийг дэмжинэ гэнэ үү?

-    Ер нь дэмжиж байгаа. 

-  Манайхыг ШХАБ-т  шахалтаар оруулах болов уу гэсэн хардлага хүмүүст байна. Тухайлбал, хүчээр элсүүлж шууд гэрчилгээ гардуулах ч юм уу?

-    Тийм бүдүүлэг арга хэрэглэхгүй л дээ. Үнэмлэх гардуулсан ч бид түүнийг нь хүлээж авах уу үгүй юу гэдгээ өөрийнхөө улсын түвшинд илэрхийлэх боломж байгаа. Хувь хүний хувьд хэлэхэд ажиглагч бол бидэнд хангалттай юм. Бид ажиглагч байхдаа маш таатай байна. Мөн бид уг асуудалд маш төвийг сахисан байр суурьтай байна. Манай улсын нутаг дэвсгэр дээр Солонгосын хойгийн асуудлаар уулзалт болж байдаг. Бид түүнд нь туслаж зуучилж байдаг. Ийм хэлбэрээр оролцох нь чухал. Бид бол өөрийн сонгосон замтай орон. Түүнийг хоёр хөрш маань хүндэтгэж үздэг. Мөн бие даасан гадаад бодлоготой улс. Тиймээс энэ байр сууриа баримтлах нь зөв байх. Хэдэн жилийн дараа ШХАБ- т элсэх зүйл миний хувьд л  лав байхгүй.

-    Саяын гурван талт уулзалтын талаар В.Путин Ерөнхийлөгч болон Си Зиньпин дарга ямар сэтгэгдэлтэй байна вэ?

-    Монгол улс санаачлагч орныхоо хувьд арай илүү эрх эдэлсэн. Бидэнд 3 минутын боломж олдсон байгаа. Тиймээс би 2 минут 50 секундэд багтааж саналаа хэлсэн байгаа. БНХАУ-ын даргын хувьд мөн тодорхой саналуудыг бэлдэж ирж ярьж байна. ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.Путины хувьд мөн тодорхой саналуудыг бэлтгэж ирж ярьж байна. Тэгээд төгсгөлд нь уг уулзалтыг дүгнэж би үг хэлэхдээ “Бид саяхан Монгол улсад их амжилттай болсон айлчлалын үр дүнг цаашид хэрхэн хэрэгжүүлэх төлөвлөгөөг гаргаж ажиллана. Түүний дээр гурван талын уулзалтаар бид бүхний ярилцсан дээрх асуудлуудыг зохих яамд хамтарч Засгийн газрууд чиглэл, чиглэлээрээ хамтарч ажиллая. Мөн энэ удаагийн гурван талт уулзалтаар хэлэлцсэн асуудлуудыг дараа нь дэд сайдуудын уулзах уулзалтаар хэлэлцэж тохиролцъё гэдэг саналыг хэллээ”. В.Путин ерөнхийлөгч болон Си Зиньпин дарга нар “Ийм уулзалт бидэнд хэрэгтэй байсан юм. Энэ бол улсуудын түүхэнд анх удаа болж байгаа уулзалт” гэж үзэж байгаа. Зөв эхлэл бол амжилтын эхлэл юм гэдгийг Си Зиньпин дарга хэлж байна. В.Путин ерөнхийлөгч ч мөн “Энэ уулзалтаар яригдсан зүйлүүд бидний ирээдүйд хэрэгжүүлэх хамтарч ажиллах томоохон төслүүдийг хэлэлцэж шийдвэрлэх зөв механизм бүрдэж байна гэж үзэж байна лээ. Үүнд хамтарч ажиллая гэсэн. Мөн ирэх жилүүдэд гурван улсын ерөнхийлөгч тодорхой арга хэмжээнүүдийн үеэр уулзах боломж байна гэдгээ дуулгасан.