Архи, согтууруулах ундааны хууль гэхээр л ард иргэдийн нэрийг барьж архины үйлдвэр, баар  цэнгээний газрууд руу довтлоод байх шиг санагдах юм. Өөрөөр хэлбэл, хүн өөрөө хүсч л архийг худалдаж авдагаас архи өөрөө гүйгээд халаасанд нь орчихдоггүй байтал архины үйлдвэр, баар цэнгээний газар, дэлгүүр хоршоо руу дайрсан заалтууд хуулийн аль нэг хэсэгт тусгагдсаар байх жишээний.

Энэ нь манай улсыг дэлхийн жишгийн эсрэг явахад хүргээд байна гэдгийг учир мэдэх зарим нь учирлаад сууж байгаа нь нууц биш юм. Тухайлбал, зарим хуулийн заалтаас болж шөнө үйлчилгээ явуулах ёстой баар цэнгээний газрууд  хэдхэн цаг ажлаад л  хаалгаа барьж байх жишээтэй. Уг нь нэг үеэ бодоход манайхан баар, цэнгээний газруудаар соёлтой үйлчлүүлж, шөнийн цэнгээний газрууд нь ч зөв менежментээр үйл ажиллагаагаа явуулахыг зорьдог болсон. Тиймээс ч 10 гаруй жилийн өмнө баарнаас хоёр, гуравхан хүн л эрүүл гарч ирж, бусад нь үүрүүлж, мөлхөж гарч ирдэг байсан бол өдгөө 2-3 хүн л архи хэтрүүлэн хэрэглэж бусад нь эрүүл шахуу гарч ирдэг болсоныг хэн хүнгүй харж байгаа биз ээ.

Энэ бол яахын аргагүй сайн зүйл. Гэтэл энэ үе дээр нь баар цэнгээний газруудыг боомилж, бусдыг хэрэгцээ, үйлчлүүлэх газар, цаг хугацаагаар нь хүртэл цагдаад ирэхээр өнөөх л шагийн наймаа, янз бүрийн чанарын шаардлага хангахгүй архи согтууруулах ундаа хүчээ авч эхлэх юм.

Угаасаа шөнийн цэнгээний газар гэдэг их, бага хэмжээгээр согтууруулах ундаагаар үйлчилдэг. Гэтэл үүнийг хорьж цагдана гэдэг аль ч улс орны жишигт байхгүй үзэгдэл юм.  Дэлхий нийтийн чиг хандлага бол үйлчилгээг стандарчилж, соёлжуулах юм. Комминуст Хятадад хүртэл тийм байна шүү дээ.

Монголын шөний клубуудын тухайд үйлчилгээний соёл, тохижилт, техник, технологи менежментийн талаасаа дэлхийн аль ч орны шөнийн клубүүдийн хэмжээнд хүрсэн. Харин хууль эрх, стандарт, хяналтын талаасаа ийм л  болхи түвшинд явж байна гэдгийг залуус ч онцлоод байна. Өөрөөр хэлбэл, Эрх зүйн хувьд архидан согтуурахтай тэмцэх тухай хуулиар шөнийн 00.00 цагаас хойш архи согтууруулах ундаагаар үйлчилгээ үзүүлэхийг хавтгайд нь хориглосноор хуулийн хүрээнд үйл ажиллагаа явуулах боломжгүй болсон, гэтэл зах зээл, нийгмийн дадал хандлага нь энэ салбарыг яалт ч гүй шөнийн цагаар ажиллахыг л шаарддаг. Ер нь бол гэртээ үр хүүхдүүдийнхээ хажууд архи уугаад сууж байх юмуу. Эсвэл зориултын газар нь нийтийн хяналтын хүрээнд архи уух ёстой юм уу гэдгийг бодох ёстой байсан.  Цаашлаад ихэнхи гэмт хэргээс архинаас үүдэлтэй  гэж хэлэх хуулийнхан олон. Тэгвэл энэ бүхэн нь нэг талаасаа үнэн ч нөгөө талаасаа баар, цэнгээний газраас биш ажилгүйдэл, ядуурал, иргэний хариуцлага, ухамсарын доройтол зэргээс шалтгаалдаг гэдгийг хэн ч хэлээд өгөх биз ээ.

Архиар айлгаж шоудах байдлыг зогсоомоор байна. Тодруулбал, МХЕГ зэрэг хяналт тавих байгууллагуудаас архитай холбоотой асуудал ярихаар л   хэдэн газрын тусгай зөвшөөрөл цуцалж, заримыг нь торгох шалтгаан хайж эхэлдэг. Цаашлаад зарим нэг төрийн бус байгууллага улсаас янз бүрийн мөнгөн урамшуулал, тэтгэлэг, тэтгэмж өгөхийг шаардаж, үүнийгээ архины эсрэг үйл ажиллагаанд зарцуулна гэж сенсаацилдаг. Янз бүрийн төсөл санаачилж, багагүй мөнгө зарцуулж түүнийгээ хэрэгжүүлчихээд санхүүжилт байхгүй, төрөөс харж үзэхгүй байна гээд л үйл ажиллагааг нь зогсоодог.Тухайлбал, Польш орны үндэсний хөрөнгөтнүүд нь архигүй клуб 2000-аадыг байгуулсан гээд л үүнийг дуурайж “Залуус 21” архигүй баарыг нээсэн. Гэвч тэр нь өдгөө үйл ажиллагаа явуулах зориулалтын байргүй болж, түрээсний мөнгөө ч өгч чадахгүй байдалд хүрээд л нам жим боллоо.

Нөгөө талаас 21-р зуунд архигүй клуб байгуулна гэдэг анхнаасаа бүтэхгүй санаа байсан гэдгийг ч харуулаад авлаа. Дэлхийн хаана ч ийм цэнгээний газар байдаггүй. Байлаа гэж бодоход ашиг орлогын тухай бодоод ч хэрэггүй биз. Өөрөөр хэлбэл буяны байгууллага санхүүжүүлдэггүй юм бол “Залуус 21” тогтмол үйл ажиллагаа явуулна гэдэг  “үлгэр” байсан. Гэтэл Засгийн газар юунд итгэж дэмжсэн нь хачирхалтай. Гэтэл одоо энэ төрлийн бааруудыг илүү олон болгож, төрөөс дэмжих ёстой гэх юм санаачлагдынх нь зүгээс  яриад явж байна. Тэд Монгол улс архинд живж байна гэх мэтээр архиар айлгаж шоу хийсээр байх гэж үү?.

Угтаа бол тэдний гаргаж ирээд байгаа “аймшигтай” судалгааг хэдэн оных нь ч мэдэгдэхгүй, хаанаас хийсэн нь ч мэдэгдэхгүй байгаа нь  ард иргэдийг түгшээж байна.

Одоо 2000-3000 хүнд нэг архи худалдаалах төрөлжсөн цэг. Өөрөөр хэлбэл, зөвхөн нэг дэлгүүр л 2000-3000 хүнд архи зарна гэсэн үг. Энэ  заалт нь баар, ресторан, бусад дэлгүүр, аж ахуй нэгжүүдийг ч чангалж, дордуулах юм. Тухайлбал, суманд нэг л архины дэлгүүр байна. Түүнийг Засаг дарга нь шийдвэрлэж хэн ажлуулах ёстойг нь шийднэ. Ингэснээр Засаг дарга нар архины бизнес эрхэлдэг болох үүдийг нээж өгөх юм. Өөрөөр хэлбэл, энэ нь ахиад нэг авлига хуйвалдаан болно гэсэн үг.

Цаашлаад монопол эрхтэй ганц дэлгүүрээ ард иргэдийн саналтайгаар ч ажлуулдаг болно гэж байгаа. Гэтэл  манай ард иргэд СӨХ-ийнхөө хуралд ч ирдэггүй шүү дээ. Тэгсэн хэрнээ хороон дээрээ хэний архины дэлгүүрийг нээх вэ гэж саналаа хэлж шийднэ гэдэг маш өрөөсгөл ойлголт юм. Тэгэхээр энэ цэвэр Засаг даргыг тойрсон бизнес болох нь тодорхой.

Цаашлаад архийг ингэж чангалаад, цаг байршлыг нь хязгаарлаад байх тусам хяналтгүй хэрэглээ газар авах нь дамжиггүй. Тухайлбал, баар цэнгээний газраар ч тухтай үйлчлүүлж чадахгүй болсон хүмүүс зочид буудал, гэр орон, гадна талбайд архидан согтуурна. Ингэснээр шагийн архийг ч дэвэргэж эхлэх юм.

Тиймээс архины хуулийг дэлхий нийтийн чиг хандлагатай нийцүүлвэл илүү чанартай, бас хяналттай болох юм. Зүгээр л ард түмний амыг дагуулаад архийг хорино гээд фофилизм хийгээд байвал байдал дордоно гэдгийг зарим иргэд онцлоод байгаа юм.