Шүүхийн шинжилгээний үндэсний хүрээлэнгийн захирал, цагдаагийн хурандаа Ч.Алтанхишигтэй ярилцлаа. Тэрбээр гэмт хэргийг ямар аргаар илрүүлдэг, задлан шинжилгээг ямар журмаар хийдэг талаар сонирхолтой яриа өрнүүлсэн юм. Шүүхийн шинжилгээний үндэсний хүрээлэнгийн захирал, цагдаагийн хурандаа Ч.Алтанхишигтэй ярилцлаа. Тэрбээр гэмт хэргийг ямар аргаар илрүүлдэг, задлан шинжилгээг ямар журмаар хийдэг талаар сонирхолтой яриа өрнүүлсэн юм.
- Шүүх эмнэлгийн задлан шинжилгээнд ямар хүмүүсийг оруулдаг юм бэ? Нас барсан хүн бүрийг оруулах шаардлагатай юу ?
- Үгүй. Нас барсан хүн болгоныг оруулах шаардлагагүй. Харин задлан шинжилгээнд оруулая гэсэн хүсэлтийг ар гэрийнхэнээс нь тавьсан тохиолдолд болно. Мөн улсын хэмжээнд бүртгэгдсэн гэмт хэргийн хохирогчид, байгалийн гамшгаар амь насаа алдсан хүмүүс ордог. Түүнчлэн ДОХ, сүрьеэ, тахал зэрэг халдвар өвчнөөр амиа алдсан иргэдийг задлан шинжилгээнд оруулна.
- Тэгэхээр задлан шинжилгээний байр хотын төвд байрладаг нь иргэдийн амь насанд аюултай биш үү?
- Магадгүй эндээс халдварт өвчин тархахыг үгүйсгэхгүй. Тиймээс болж өгвөл мооргийн өрөө, зарим лабораторийг хотын захад шилжүүлмээр байгаа юм. Хотын захаас манайд ирэх хүмүүсийн тоо их. 04.00-20.00 цагийн хооронд бол тасралтгүй ирдэг. Тиймээс Баянзүрх, Сонгинохайрхан, Хан-Уул зэрэг хотын захын дүүрэгт гарсан хэргийн улмаас нас барсан хохирогчийг дүүрэг дүүрэгт нь задлан шинжилгээнд оруулах бага оврын төхөөрөмж бүхий байртай болмоор байна. Ингэснээр хохирогчийн ар гэрийнхэнд ч ажил удахгүй. Мөн цагдаагийн байгууллага ч тухайн газарт шалгаад задлан шинжилгээнд оруулчихна.
- Ер нь гэмтлийн зэргийг яаж тогтоодог юм бэ?
- Гэмтлийн зэргийг тогтоохдоо нарийн мэргэжлийн эмч нарын үзлэг оношилгоо, рентген болон компьютер томограф, MRI болон бусад лабораторийн нарийн шинжилгээ оношилгоогоор тогтоодог. Мөн нас барсан шалтгаан нөхцлийг тодорхойлохдоо галт болон хүйтэн зэвсгийн үйлчлэлээр, авто ослын улмаас уу, мод чулуу ашиглан зодуулсаны, архаг хууч өвчний улмаас нас барсан аль нь болохыг лабораторийн шинжилгээний дүнг үндэслэн гаргадаг.
-Тэгвэл шүүх эмнэлгийн эмч нарын ур чадвар өндөр түвшинд байгаа байх?
- Эрүүл мэндийн шинжлэх ухааны сургуульд шүүх эмнэлэг, эмгэг судлалын тэмхим гэж байдаг. Гэвч тэнд нарийн мэргэжлийн эмч бэлтгэдэггүй. Шүүх эмнэлгийн эмчийн чиглэлээр лекц яриа ороод явдаг. Ерөнхий эмчийн суурин дээр бид шинжээч эмч бэлтгэж байгаа. Мөн шүүх эмнэлгийн хэлтсийн материаллаг бааз, лаборатори, задлан шинжилгээний өрөөгөө ашиглаад аймаг орон нутаг болоод төвийн шинжээчдээ бэлтгэж давтан сургаж дадлагажуулж байна. Энэ жилээс шинжээч эмчийн мэргэжил олгох резидентийн сургалт явуулах эрхээ авахаар хөөцөлдөж байгаа. Шинжээч эмчийн ажил маш хүнд мэргэжил шүү дээ.
- Мэдээж гэмт хэргийн улмаас нас барсан иргэнийг заавал задлан шинжилгээнд оруулдаг. Тэгэхээр өмхийрч, ялзарсан цогцостой эмч нар зөндөө л таардаг байх. Тэдний эрүүл мэндийг хэрхэн хамгаалдаг юм бэ?
- Эмч нарынхаа аюулгүй байдлыг хангах үүднээс нөмрөг, бээлий зэргийг байнга авч өгдөг. Мөн агааржуулалтын системтэй болох эмч нараа вакцинжуулах гээд ажлуудыг хийж л байна. Гэвч асуудлыг бүрэн шийдвэрлэж чадахгүй л байна.
- Хэн болох нь танигдахгүй цогцост таниулах ажиллагаа хийхэд ихээхэн хүндрэл гардаг байх?
- Тийм. Ялангуяа сүүлийн үед хэн болох нь тодорхойгүй, эзэнгүй цогцос олдох хэрэг их гарч байна. Энд тэндэхийн траншейд амьдардаг, гэр оронгүй, бүртгэлгүй иргэд олон. Энэ хүмүүс нас барсан тохиолдолд манай шүүх эмнэлгийн хэлтэст авчраад үзлэг шинжилгээ хийж нас барсан шалтгааныг тогтоодог.
- Ар гэрийнхэн нь олдоогүй цогцсыг яадаг юм бэ?
- Ар гэрийнхэн нь олдоогүй тохиолдолд манай ажилтнууд цогцсыг оршуулдаг. Мөн эзэнгүй цогцсын сан гэж бүрдүүлдэг. Карт нээж зургийг нь аваад, содон тэмдгийг бичиж архивладаг.
- Сүүлийн үед задлан шинжилгээний хариу худлаа гарсан хэмээн заргалдах хэрэг их гарах болсон. Энэ талаар та юу гэж бодож байна?
- Энэ асуудлыг зогсоомоор байна. Шинэ баримт, шинэ зүйл гарч ирвэл л шинжилж болдог. Түүнээс биш анх хийсэн шинжилгээг прокурор, өмгөөлөгч хоёр үгүйсгээд байх нь утгагүй. Давтан шинжилгээг хийх тусам будлиан гарах магадлал өндөр. Гэхдээ лабораторийн шинжилгээ эсвэл гарын хээний шинжилгээ хийсэн байхад хэн ч маргадаггүй. Үүнтэй адил ДНК, цусны, химийн шинжилгээг хүлээн зөвшөөрөх ёстой. Гэмтлийн зэрэг ч ялгаагүй журмыг нь батлаад өгчихсөн. Жишээ нь тэдэн хавирга хугарвал хүнд гэмтэл, хавирга хугараагүй зөөлөн эдийн гэмтэл бол хөнгөн гээд заачихсан. Гэтэл маргаад л байдаг.
- Шүүх хурал дээр ч шүүхийн шинжилгээний хариутай маргалдах тохиолдол байдаг?
- Хуучин хэрэг бүртгэл, мөрдөн байцаалтын үед гэрчийн мэдүүлгээр хэргийг хүлээлгэдэг байсан. Одоо үүнийг болиулж гарцаагүй шинжлэх ухааны үндэслэлтэй нотлох баримтаар шийддэг болсон. Гадны оронд шинжээч эмч, хими физик биологийн лабораторийн шинжээч нар ихэвчлэн олон жил ажилласан дадлага туршлагатай доктор, профессорууд байдаг. Тиймээс маргах асуудал гардаггүй. Гэтэл эсрэгээрээ шүүх эмнэлгийн дүгнэлтийг буруу гээд заргалдаад байдаг. Тиймээс шинжээч нарын мэдлэг ур чадварыг ахиулах, давтан сургах, техникийн шинэчлэл хийх асуудалд түлхүү анхаарна. Болж өгвөл эрдмийн зэрэг хамгаалуулж, олон улсын зэрэгтэй шинжээч, эрдэмтэд болгомоор байна. Ер нь шүүхийн шинжилгээний хариутай маргадаг асуудлыг нэг мөсөн зогсоомоор байна.
- Саяхан нэг хэрэгтэнг аман зургаар нь хайгаад байсан. Ер нь аман зургаар хайгаад хэрэгтэнтэй таарах магадлал хэр байдаг юм бол?
- Энэ салбар хөгжөөд 20 жил болсон. Энэ чиглэлээр маш сайн ажилладаг. Хоёр жилийн өмнө дур зураг бүтээх компьютерийн лаборатори байгуулсан. Монгол хүмүүсийн төрх Европын иргэнээс өөр. Бид өөрийн орны төрхтэй хүмүүсийн зураг оруулдаг. Тэндээс нь нүд хамрыг татаж авдаг. Зөвхөн дүр зураг гаргахдаа биш. Ялангуяа, эзэнгүй цогцосны гавлаар адилтгал хийгээд эрэгтэй, эмэгтэй хүнийг таньж болдог. Мөн гавлын яс давхцуулаад тухайн хүн мөн эсэхийг мэдэж болж байгаа. Энэ жил лабораторидаа хэд хэдэн багаж нэмж авна. Ирэх жилийн эхний хагаст нэлээд ололттой болно гэж бодож байна.
- Танай байгууллагыг хуурамчаар үйлдсэн гарын хээ, гарын үсгийг илрүүлдэг гэж дуулсан?
- Манайх гарын үсгээс гадна хуурамч мөнгөн дэвсгэрт, хуурамч бичиг баримтыг ч давхар шинжилдэг. Сүүлийн үед бусдын үл хөдлөх хөрөнгийн гэрчилгээ, арван жилийн сургуулийн гэрчилгээ, иргэний үнэмлэх, жолооны хуурамчаар үйлдэх тохиолдол гарч байна. Энэ бүхнийг Швейцарийн шинэ төхөөрөмжийн тусламжтайгаар дор нь илрүүлж байгаа. Хуурамч юань, ам.долларыг сэвгүй шахам хийж байна. Энэ нь мөнгө тоолдог машинаар торохгүй гарчихдаг юм билээ. Энэ бүгдийг манайх мэргэжлийн түвшинд илрүүлдэг.
- Ярилцсанд баярлалаа.
- Шүүх эмнэлгийн задлан шинжилгээнд ямар хүмүүсийг оруулдаг юм бэ? Нас барсан хүн бүрийг оруулах шаардлагатай юу ?
- Үгүй. Нас барсан хүн болгоныг оруулах шаардлагагүй. Харин задлан шинжилгээнд оруулая гэсэн хүсэлтийг ар гэрийнхэнээс нь тавьсан тохиолдолд болно. Мөн улсын хэмжээнд бүртгэгдсэн гэмт хэргийн хохирогчид, байгалийн гамшгаар амь насаа алдсан хүмүүс ордог. Түүнчлэн ДОХ, сүрьеэ, тахал зэрэг халдвар өвчнөөр амиа алдсан иргэдийг задлан шинжилгээнд оруулна.
- Тэгэхээр задлан шинжилгээний байр хотын төвд байрладаг нь иргэдийн амь насанд аюултай биш үү?
- Магадгүй эндээс халдварт өвчин тархахыг үгүйсгэхгүй. Тиймээс болж өгвөл мооргийн өрөө, зарим лабораторийг хотын захад шилжүүлмээр байгаа юм. Хотын захаас манайд ирэх хүмүүсийн тоо их. 04.00-20.00 цагийн хооронд бол тасралтгүй ирдэг. Тиймээс Баянзүрх, Сонгинохайрхан, Хан-Уул зэрэг хотын захын дүүрэгт гарсан хэргийн улмаас нас барсан хохирогчийг дүүрэг дүүрэгт нь задлан шинжилгээнд оруулах бага оврын төхөөрөмж бүхий байртай болмоор байна. Ингэснээр хохирогчийн ар гэрийнхэнд ч ажил удахгүй. Мөн цагдаагийн байгууллага ч тухайн газарт шалгаад задлан шинжилгээнд оруулчихна.
- Ер нь гэмтлийн зэргийг яаж тогтоодог юм бэ?
- Гэмтлийн зэргийг тогтоохдоо нарийн мэргэжлийн эмч нарын үзлэг оношилгоо, рентген болон компьютер томограф, MRI болон бусад лабораторийн нарийн шинжилгээ оношилгоогоор тогтоодог. Мөн нас барсан шалтгаан нөхцлийг тодорхойлохдоо галт болон хүйтэн зэвсгийн үйлчлэлээр, авто ослын улмаас уу, мод чулуу ашиглан зодуулсаны, архаг хууч өвчний улмаас нас барсан аль нь болохыг лабораторийн шинжилгээний дүнг үндэслэн гаргадаг.
-Тэгвэл шүүх эмнэлгийн эмч нарын ур чадвар өндөр түвшинд байгаа байх?
- Эрүүл мэндийн шинжлэх ухааны сургуульд шүүх эмнэлэг, эмгэг судлалын тэмхим гэж байдаг. Гэвч тэнд нарийн мэргэжлийн эмч бэлтгэдэггүй. Шүүх эмнэлгийн эмчийн чиглэлээр лекц яриа ороод явдаг. Ерөнхий эмчийн суурин дээр бид шинжээч эмч бэлтгэж байгаа. Мөн шүүх эмнэлгийн хэлтсийн материаллаг бааз, лаборатори, задлан шинжилгээний өрөөгөө ашиглаад аймаг орон нутаг болоод төвийн шинжээчдээ бэлтгэж давтан сургаж дадлагажуулж байна. Энэ жилээс шинжээч эмчийн мэргэжил олгох резидентийн сургалт явуулах эрхээ авахаар хөөцөлдөж байгаа. Шинжээч эмчийн ажил маш хүнд мэргэжил шүү дээ.
- Мэдээж гэмт хэргийн улмаас нас барсан иргэнийг заавал задлан шинжилгээнд оруулдаг. Тэгэхээр өмхийрч, ялзарсан цогцостой эмч нар зөндөө л таардаг байх. Тэдний эрүүл мэндийг хэрхэн хамгаалдаг юм бэ?
- Эмч нарынхаа аюулгүй байдлыг хангах үүднээс нөмрөг, бээлий зэргийг байнга авч өгдөг. Мөн агааржуулалтын системтэй болох эмч нараа вакцинжуулах гээд ажлуудыг хийж л байна. Гэвч асуудлыг бүрэн шийдвэрлэж чадахгүй л байна.
- Хэн болох нь танигдахгүй цогцост таниулах ажиллагаа хийхэд ихээхэн хүндрэл гардаг байх?
- Тийм. Ялангуяа сүүлийн үед хэн болох нь тодорхойгүй, эзэнгүй цогцос олдох хэрэг их гарч байна. Энд тэндэхийн траншейд амьдардаг, гэр оронгүй, бүртгэлгүй иргэд олон. Энэ хүмүүс нас барсан тохиолдолд манай шүүх эмнэлгийн хэлтэст авчраад үзлэг шинжилгээ хийж нас барсан шалтгааныг тогтоодог.
- Ар гэрийнхэн нь олдоогүй цогцсыг яадаг юм бэ?
- Ар гэрийнхэн нь олдоогүй тохиолдолд манай ажилтнууд цогцсыг оршуулдаг. Мөн эзэнгүй цогцсын сан гэж бүрдүүлдэг. Карт нээж зургийг нь аваад, содон тэмдгийг бичиж архивладаг.
- Сүүлийн үед задлан шинжилгээний хариу худлаа гарсан хэмээн заргалдах хэрэг их гарах болсон. Энэ талаар та юу гэж бодож байна?
- Энэ асуудлыг зогсоомоор байна. Шинэ баримт, шинэ зүйл гарч ирвэл л шинжилж болдог. Түүнээс биш анх хийсэн шинжилгээг прокурор, өмгөөлөгч хоёр үгүйсгээд байх нь утгагүй. Давтан шинжилгээг хийх тусам будлиан гарах магадлал өндөр. Гэхдээ лабораторийн шинжилгээ эсвэл гарын хээний шинжилгээ хийсэн байхад хэн ч маргадаггүй. Үүнтэй адил ДНК, цусны, химийн шинжилгээг хүлээн зөвшөөрөх ёстой. Гэмтлийн зэрэг ч ялгаагүй журмыг нь батлаад өгчихсөн. Жишээ нь тэдэн хавирга хугарвал хүнд гэмтэл, хавирга хугараагүй зөөлөн эдийн гэмтэл бол хөнгөн гээд заачихсан. Гэтэл маргаад л байдаг.
- Шүүх хурал дээр ч шүүхийн шинжилгээний хариутай маргалдах тохиолдол байдаг?
- Хуучин хэрэг бүртгэл, мөрдөн байцаалтын үед гэрчийн мэдүүлгээр хэргийг хүлээлгэдэг байсан. Одоо үүнийг болиулж гарцаагүй шинжлэх ухааны үндэслэлтэй нотлох баримтаар шийддэг болсон. Гадны оронд шинжээч эмч, хими физик биологийн лабораторийн шинжээч нар ихэвчлэн олон жил ажилласан дадлага туршлагатай доктор, профессорууд байдаг. Тиймээс маргах асуудал гардаггүй. Гэтэл эсрэгээрээ шүүх эмнэлгийн дүгнэлтийг буруу гээд заргалдаад байдаг. Тиймээс шинжээч нарын мэдлэг ур чадварыг ахиулах, давтан сургах, техникийн шинэчлэл хийх асуудалд түлхүү анхаарна. Болж өгвөл эрдмийн зэрэг хамгаалуулж, олон улсын зэрэгтэй шинжээч, эрдэмтэд болгомоор байна. Ер нь шүүхийн шинжилгээний хариутай маргадаг асуудлыг нэг мөсөн зогсоомоор байна.
- Саяхан нэг хэрэгтэнг аман зургаар нь хайгаад байсан. Ер нь аман зургаар хайгаад хэрэгтэнтэй таарах магадлал хэр байдаг юм бол?
- Энэ салбар хөгжөөд 20 жил болсон. Энэ чиглэлээр маш сайн ажилладаг. Хоёр жилийн өмнө дур зураг бүтээх компьютерийн лаборатори байгуулсан. Монгол хүмүүсийн төрх Европын иргэнээс өөр. Бид өөрийн орны төрхтэй хүмүүсийн зураг оруулдаг. Тэндээс нь нүд хамрыг татаж авдаг. Зөвхөн дүр зураг гаргахдаа биш. Ялангуяа, эзэнгүй цогцосны гавлаар адилтгал хийгээд эрэгтэй, эмэгтэй хүнийг таньж болдог. Мөн гавлын яс давхцуулаад тухайн хүн мөн эсэхийг мэдэж болж байгаа. Энэ жил лабораторидаа хэд хэдэн багаж нэмж авна. Ирэх жилийн эхний хагаст нэлээд ололттой болно гэж бодож байна.
- Танай байгууллагыг хуурамчаар үйлдсэн гарын хээ, гарын үсгийг илрүүлдэг гэж дуулсан?
- Манайх гарын үсгээс гадна хуурамч мөнгөн дэвсгэрт, хуурамч бичиг баримтыг ч давхар шинжилдэг. Сүүлийн үед бусдын үл хөдлөх хөрөнгийн гэрчилгээ, арван жилийн сургуулийн гэрчилгээ, иргэний үнэмлэх, жолооны хуурамчаар үйлдэх тохиолдол гарч байна. Энэ бүхнийг Швейцарийн шинэ төхөөрөмжийн тусламжтайгаар дор нь илрүүлж байгаа. Хуурамч юань, ам.долларыг сэвгүй шахам хийж байна. Энэ нь мөнгө тоолдог машинаар торохгүй гарчихдаг юм билээ. Энэ бүгдийг манайх мэргэжлийн түвшинд илрүүлдэг.
- Ярилцсанд баярлалаа.
Б.Чимэг
Сэтгэгдэл (1)