УИХ-аас 2019 оны арваннэгдүгээр сард баталж, өнгөрсөн тавдугаар сараас хүчин төгөлдөр мөрдөж эхэлсэн Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийн хүрээнд 6.2 буюу нийтийн өмчтэй холбоотой заалт тойрсон маргаан хуурай өвсөнд чүдэнз зурахтай адил тархаж, нийгэмд хэлэлцүүлэг өрнүүлэх шалтгаан болж байна. Үүнтэй холбогдуулж, маргааш УИХ-ын гишүүд, хуульч, иргэдийн төлөөллийг оролцуулсан хэлэлцүүлгийг зохион байгуулж, маргааныг хагалахаар болжээ. Харин өнгөрсөн өдрүүдэд Үндсэн хуулийн 6.2 дахь заалтаар хэн юу ярьсныг хүргэж байна.

Үндсэн хуулийн 6.2 дахь заалт буюу нийтийн өмчтэй холбоотой заалтыг өнгөрсөн парламент яагаад оруулсныг товчхон тайлбарлая. Ус, байгалийн баялаг нь ард түмний мэдэлд, төрийн өмчит байна гэсэн заалтыг төрийн нийтийн өмчит байна гэж өөрчилсөн. Энэ нь өмчийг төрийн болон нийтийн өмч байна гэж зааглаж байгаа юм.

Төрийн өмчид байшин барилга, төрийн нийтийн өмчид байгалийн баялаг орно. Төрийн нийтийн өмчийг лицензээр олгодог байдлыг зогсоож, цаашдаа хуулиар захиран зарцуулдаг болох бөгөөд тэр нь ард нийтийн санал асуулга, УИХ, Засгийн газраас шийдэх гэх мэт хувилбараар явах юм.

Үндсэн хуулийн 6.2 дахь заалтын хамгийн гол амин сүнс нь төрийн болон орон нутгийн өмчийн тухай хууль гарах ёстой бөгөөд хэрхэн олгох талаар зохицуулалтыг хийх ёстой. Наймдугаар сарын 19-ний өдөр энэ асуудлаар эсрэг тэсрэг байр суурийг оролцуулан хэлэлцүүлэг хийхээр төлөвлөсөн.

Үндсэн хуулийн нэмэлт өөрчлөлтийг хэлэлцэж байх үед төрийн өмч гэсэн хэсэг дээр Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зүгээс “төрд бол төрийн өмч гэдэг ойлголт нь дарга нарын өмч байгаад байна, ард түмний мэдэлд байх агуулгыг хэрэгжүүлэх хэрэгтэй байна” гэсэн санал ирсэн. Төрийн гэсэн явцуу томъёоллоос олон түмний, нийтийн байх агуулга руу ороё гэсэн тайлбартайгаар нийтийн өмч гэж томъёолоё гэсэн санал орж ирсэн. Улмаар УИХ-ын гишүүд нийтийн гэдэг тодорхойлолтыг тодотгож өгөхгүй бол нийтийн гэхээр хэний ч биш юм шиг дураараа авирлах явдал гарах учраас төрийн гэдэг одоогийн заалтаа авч хаяхгүйгээр,

Ерөнхиийлөгчийн гаргасан агуулга тайлбартай нь олон түмэндээ байлгах агуулгаар хийе гээд “төрийн нийтийн” гэж томъёолсон.

Иргэдийн зүгээс төрийн нийтийн өмч гээд томъёолсон нь гадаадын иргэн, харъяалалгүй хүмүүс Монголын ард түмний мэдлийн газар, түүний газрын хэвлийн баялгийг дураараа захиран, зарцуулах боломж гарчихаад байгаа эсэх дээр болгоомжилж байна. Үндсэн хуулийн 6.1, 6.3-ын агуулга, Төрийн болон орон нутгийн өмчийн тухай хуулиар тийм нөхцөл байхгүй. Гэхдээ асуудал тавьж байгаа учраас үүн дээр хэлэлцүүлэг хийж, ойлголтоо нэгтгэнэ. Нийтийн гэдэг үгээс айгаад байх юм байхгүй.

Дэлхий дахинаа нийтийн гэдэг үгний цаана төрийн өмч, орон нутгийн өмч, олон нийтийн байгууллагын өмч, шашны байгууллагын өмчүүдийг “нийтийн” гэж хэлдэг. Нийтийн гэдэг нь ард түмний гэсэн агуулгаараа явж байгаа. Яг “ард түмний өмч” гэдэг томъёолох эсэх маргаан явж байсан. Хууль зүйн нэр томъёоллоо зөв ойлгож, хаа хаанаа ойлгох, тайлбарлах асуудлууд байгаа.

Үндсэн хуулийн 6.2 заалтыг ард түмэн эсэргүүцэж байна.  Гэтэл  УИХ-ын гишүүд дүлий дүмбэ оргисоор л байгаа. Таван тусгаар тогтнолын суурь тусгаар тогтнол болох газар нутаг аюулд орлоо. ҮАБЗ-ийн гурван гишүүнд долдугаар сарын 2-нд Үндсэн хуулийн 6.2-ын талаар тайлбар өгөх, иргэний нийгмийн байгууллагыг хүлээн авч уулзах, засварлах талаар шаардлагыг хүргүүлсэн. ЗГХЭГ-ын Л.Оюун-Эрдэнэ даргаас “Таны шаардлагыг хүлээж авлаа. Үндсэн хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах журмын тухай хуулиар найман жил хэлэлцэх ёсгүй. Дагалдах хуулиудад өөрчлөлт оруулахаар ярьж байгаа” гэж байна. Энэ бидэнд хангалтгүй байна.

Энэ янзаараа дүлий дүмбэ байвал Үндсэн хуулиар дээрэм хийсэнд тооцогдож УИХ тарах, Засгийн газар огцрох хэмжээний асуудал яригдана.

Үндсэн хуулийн 6.2-оор яаралтай УИХ дээр энэ асуудлаар ажлын хэсэг байгуулж, ард түмэнд хариу өгөөч. Ээлжит бус чуулганаар улс оронд хамгийн их тулгамдаж байгаа асуудлыг хэлэлцэх ёстой гэдэг утгаараа Үндсэн хуулийн 6.2 болон бусад холбогдох заалтыг УИХ-аар авч хэлэлцэх гэсэн шаардлагыг өргөн барьж байна.

Нэр бүхий улстөрчид оролцсон төрийн нийтийн өмч гэдгийг хэт дэвэргэх, нөгөө тал руу нь гуйвуулах ажиллагаа явж байна. Хууль зүйн нэр томъёо нь цаанаа шинжлэх ухааны маш том үндэслэлтэй байдаг. Төр гэдэг нэр томъёо нь хоёрдугаар утгаараа улс гэж явдаг. Төрийн нийтийн өмч гэдгийг улс, нийтийн өмч гэдэг утгаар Ерөнхийлөгч санаачилж, түүнийг нь УИХ баталсан.

Энэ нэр томъёоны цаана эх орноосоо урван тэрслэх, улс орныхоо тусгаар тогтнол, аюулгүй байдалд нөлөөлөх өчүүхэн санаархал байхгүй. Энийг бид хаа, хаанаа анхаарах ёстой гэдгийг эрдэмтэн, судлаач, туршлага хуульчийн хувьд нийтэд хандаж хэлмээр байна.

“Та бидний эвсэл” болон зарим нам, нэр дэвшигчид Үндсэн хуулийн 6.2-ын энэ шинэ заалтыг гүжирдэж байгаа юм. Гүжирдэнэ гэдэг илт худлаа зүйлийг үнэн мэт ярихыг хэлж байгаа шүү дээ. Яаж гүжирдэж байна гэхээр байгалийн баялаг, иргэд өмчлүүлснээс бусад газрыг гадаадын иргэн, харьяалалгүй хүн, бусад улсын компаниудад өмчлүүлэх, эзэмшүүлэхээр болчихлоо гээд байгаа. Гэтэл энд ерөөсөө тийм агуулга байхгүй.

Энэ нь юугаар нотлогддог вэ гэхээр нэгдүгээрт сая Үндсэн хуулийн 6.2-т орсон заалтыг баталсан үзэл баримтлал юм. Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийг батлахад тухайн заалтыг ойлгож байсан агуулга нь гадаадынханд өмчлүүлнэ, эзэмшүүлнэ гэсэн зүйл огт байхгүй бөгөөд яригдаагүй.

Хоёрдугаарт, Үндсэн хуулийн 6.1-т 1992 онд анх орсон заалт хэвээрээ байгаа. 6.1-т “Монгол Улсад газар, түүний хэвлий, ой, ус, амьтан, ургамал болон байгалийн бусад баялаг гагцхүү ард түмний мэдэл, төрийн хамгаалалтад байна” гэж тодорхой заасан. Гуравдугаарт, “төрийн нийтийн өмч” гэдгээр газрыг бас гадаадын иргэнд өмчлүүлэхээр болчихлоо гэж гөрдөөд байгаа. Үндсэн хуулийн 6.3-т “Бэлчээр, нийтийн эдэлбэрийн ба улсын тусгай хэрэгцээнийхээс бусад газрыг зөвхөн Монгол Улсын иргэнд өмчлүүлж болно... Иргэд хувийн өмчийнхөө газрыг худалдах, арилжих, бэлэглэх, барьцаалах зэргээр гадаадын иргэн, харьяалалгүй хүний өмчлөлд шилжүүлэх, түүнчлэн төрийн эрх бүхий байгууллагын зөвшөөрөлгүйгээр бусдад эзэмшүүлэх, ашиглуулахыг хориглоно” гэсэн заалт хүчин төгөлдөр үйлчилж байхад газрыг гадаадын иргэнд өмчлүүлэхээр болчихлоо гээд байгаа нь эрүүл саруул ухаанд үл нийцнэ.

Г.Эрхэс