Улаанбаатар хотын нэгэн сургуулийн ахлах ангийн физикийн багш өглөө 06:30-д гэрээсээ гарч, 07:40-д сургуулийнхаа хаалган дээр ирлээ. Хичээл 08:00-д эхэлдэг ч түүний ажил цаг ажил тарснаас (16:30-17:00) хойш дахин 2–3 цаг үргэлжиллээ. Шалгалтын дүн гаргаж, эцэг эхчүүдтэй холбогдож, сургалтын төлөвлөгөө бэлтгэн, багш нарын хуралд оролцсоор ийнхүү оройтлоо. Сарын “гар дээр очдог” цалин нь 1.1–1.4 сая төгрөг. Энэ нь нийт амьдралын зардлыг хангах хэмжээнд хүрдэггүй байна. Хэрвээ зөвхөн цалингаар амьдрах бол байрны зээлээ төлөх ч боломжгүй. Энэ нь багш нарын өдөр тутмын амьдрал, хүүхдэдээ анхаарах боломжтой цаг хугацааг хэрхэн хязгаарлаж байгааг харуулж байгаа юм. Багшийн цалинг бага байлгаснаар:

1. Чанартай боловсон хүчин тогтохгүй: Монгол Улсын шилдэг төгсөгчдийн 60 хувь нь багш мэргэжлээр ажиллах сонирхолгүй байна. Тэд илүү өндөр цалинтай хувийн хэвшил, гадны компанид ажилд ордог. Үүний улмаас улсын сургуульд үлдсэн багш нар дийлэнх нь дунд болон бага туршлагатай, цалин багатай багш нар болж байна.

2. Боловсролын ялгаа тэлнэ: Сайн багш хувийн сургууль руу “урвадаг” нь хүүхдүүдийн боловсролын тэгш бус байдлыг улам нэмэгдүүлдэг. Улсын сургуулийн хүүхдүүдэд чанартай хичээл хүрч чаддаггүй, харин хувийн сургуульд ихэвчлэн эдийн засгийн боломжтой эцэг эхийн хүүхдүүд суралцдаг.

3. Стресс, хоёр дахь ажлын байрууд: Багш нарт сэтгэл хангалуун бус цалин нь давхар ажил хийх шаардлага үүсгэдэг. Иймээс тэдний анхаарал хичээлд бус “ирэх сарын түрээсээ төлөх” асуудалд төвлөрөх нь элбэг. Энэ нь хүүхдэд хүрч буй сургалтын чанарт шууд нөлөөлдөг. Багш бол зөвхөн хичээл заадаг хүн биш Монгол эцэг эхчүүдийн 82 хувь нь багшийг “хүүхдийн хүмүүжил, төлөвшлийн гол тодорхойлогч” гэж үздэг. Гэвч бодлогын түвшинд багшийг зөвхөн “цалинтай төрийн албан хаагч” гэж харсаар байна.

Үнэндээ багш бол:

• Хүүхдийн анхны сэтгэлзүйч

• Сургалтын чанарын хөдөлгүүр

• Хойч үеийн ажиллах хүчний бэлтгэгч Энэ бол ганц багшийн асуудал биш, улсын бүтээмж, соёлын дархлаа, ирээдүйн өрсөлдөх чадвар-тай шууд холбоотой. Сайн багшийг тогтвортой байлгах бодлогын чухал шаардлага Багшийн цалинг нэмэх нь зүгээр мөнгө тараах асуудал биш. Энэ нь ирээдүйд оруулах хөрөнгө оруулалт бөгөөд хэд хэдэн ач холбогдолтой:

1. Мэргэжлийн хүмүүсийг тогтвортой хадгалах: Багш мэргэжлийг сонгосон залуусыг орон тооны тогтвортой орлоготой байлгаж, мэргэжлийн ур чадварыг дээшлүүлэх боломж олгоно.

2. Боловсролын тэгш бус байдлыг бууруулах: Улсын сургуульд шилдэг багш ажиллах нөхцөл бүрдэж, хүүхдэд хүрэх сургалтын чанар дээшилнэ.

3. Хүүхдийн хөгжлийг дэмжих: Сэтгэл хангалуун багш хүүхдийн хүмүүжил, соёлын төлөвшилд илүү анхаарал тавьж чадна.

4. Эдийн засгийн урт хугацааны ашиг: Боловсролын чанар сайжирснаар хойч үеийн хөдөлмөрийн бүтээмж өсч, улсын эдийн засагт үр өгөөж нь хэд дахин өсдөг. Олон улсын харьцуулалт: Багшийн цалин ба боловсролын чанар Боловсролын салбарын чанар, багшийн цалин хоёрын хооронд шууд холбоо байдаг нь олон улсын жишгээр батлагдсан.

Дэлхийн улс орнуудын туршлагаас харахад багшийг тогтвортой, сэтгэл хангалуун байлгах цалин бодлого нь сургалтын чанарыг сайжруулах гол түлхүүр болдог.

1. БНСУ: БНСУ-д багшийн цалин нь тухайн орон нутгийн дундаж орлогоос 20–30 хувиар өндөр байдаг. Үүнээс гадна багш нарын мэргэжил дээшлүүлэх сургалтад тогтмол хамруулдаг. Үр дүнд нь: сурагчдын математик, шинжлэх ухааны олон улсын үнэлгээгээр БНСУ тогтмол тэргүүлдэг. Тэнд багшийн ажил амьдралын чанар, сэтгэл ханамж нь шууд сургалтын үр дүнтэй холбоотойг олон судалгаа нотолсон.

2. Финланд: Финландын багшийн цалин дундаж иргэний цалингаас өндөр, мэргэжлийн үнэлгээ өндөртэй. Багш нарыг зөвхөн цалингаар бус, нийгэмд эзлэх байр сууриар үнэлдэг. Үүний үр дүнд Финландын хүүхдүүд олон улсын шалгалтаар үргэлж дээгүүр байр эзэлдэг бөгөөд боловсролын ялгаа маш бага байдаг.

3. Польш: Польш улс 2000-аад онд багшийн цалинг багасгаж, мөнгөний хомсдолоор сургалтын системийг зохицуулах гэж оролдож байв. Гэвч цалингийн түвшин багатай байснаас багш нар улсын сургуулиас хувийн сургууль руу орж эхэлсэн. Үр дүнд нь улсын сургуулийн сургалтын чанар буурч, боловсролын ялгаа нэмэгдсэн тул төр цалинг нэмэх бодлого хэрэгжүүлсэн. 5 жилийн дараа сургалтын чанар мэдэгдэхүйц сайжирч, багш нар тогтвортой ажиллах болсон.

4. Монгол Улсыг олон улсын жишигтэй харьцуулахад : Одоогийн байдлаар Монголд багшийн цалин нь дундаж орлогоос доогуур, олон улсын стандарттай харьцуулахад бага. Жишээ нь Финланд, Польш, БНСУ-д багшийн цалин дундаж орлогын 1.2–1.3 дахин өндөр байдаг бол Монголд дундаж орлогоосбага. Энэ нь багш нарыг тогтвортой ажиллах боломжгүй, шилдэг төгсөгчдийг гаргаж ирэхэд хүндрэлтэй болгож байна. Энэ харьцуулалтаас харахад цалин багатай багш - чанар муутай сургалт гэсэн үг юм.

Харин багшийн цалинг бодлогоор дэмжиж, тогтвортой орчин бүрдүүлбэл сургалтын чанар дээшилж, боловсролын тэгш бус байдал буурч, хүүхдийн ирээдүй баталгаатай болдог нь жишээ бүрт харагдана. ” Багшийн цалинг нэмэх нь зөвхөн нэг салбарын асуудал биш, улсын хөгжлийн стратеги юм. Энэ нь сайн багшийг хадгалах, хүүхдийн чанартай боловсролд хүргэх, боловсролын ялгаа бууруулах , ирээдүйд эдийн засгийн үр өгөөж нэмэгдүүлэх Энэ бол цалин нэмэх биш, ирээдүйн хөрөнгө оруулалт юм. Улс орон бүх нийтийн боловсролдоо хөрөнгө оруулах нь хямд төсөр арга биш, харин урт хугацаанд хамгийн ашигтай шийдэл билээ. Багш нарын амьдралын нөхцөл сайжирч, ажилдаа сэтгэл хангалуун байснаар хүүхдэд хүрэх сургалтын чанар нэмэгдэж, ирээдүйд Монгол Улсын өрсөлдөх чадвар эрс дээшилнэ.

Г.Хоролмаа