Монголчууд таван хошуу малынхаа сүү, саамыг төрөл бүрийн аргаар боловсруулан хийсэн бүтээгдэхүүнээ цагаан идээ гэдэг. Жилийн улирал, өдөр цаг зэргийг хооллох ундлах дэглэмдээ харгалзан үзэхдээ юуны өмнө тухай хүний нас, бие махбодын онцлогт тохируулдаг. Тухайлбал: Агь нүдэлж, яргуй цэцэглэн мал ногоонд цадаж эхлэх цагаас монголчууд "Цагаан" буюу сүүн идээ, ундааны хоололтонд шилжиж тараг, ээдэм, бяслаг, аарц, ааруул, өрөм, зөөхий, айраг, хоормог, цийдэм, хярмаар хооллож ундална. Гэхдээ үүнийгээ арвай буудай, бог будаа зэрэг "Ногоон" идээтэй хослуулна. Цагаан идээгээр хаврын дунд сараас эхлэн, намрын адаг сар сарын дунд үе хүртэл дулааны улирлын турш анхны цас унахтай зэрэгцүүлэн дуусгадаг. Говь, хангайн бүсээс шалтгаалан 4-6 сар үргэлжүүлдэг. Хэрэв хүн дулааны улиралд "Улаан" буюу махан, "Шар" буюу тослог идээгээр хооллох аваас бие махбодид нь илч-эрчим хэрэгцээнээс илүүгээр хуримтлагдаж хямрах, ямар нэгэн өвчин эмгээг олох шалгаан болно гэж үздэг.
-ЭЭДЭМ-
Монгол эзэгтэй нар хонь, ямаагаа саагаад сүүгээ хөөрүүлэх үедээ хүүхэд, багачууддаа "Өлөн ховдог явья гэвэл одоо ид. Өвлийн хүнсэндээ хэрэглэе гэвэл хатааж хадгал" гэж хэлээд ээдэм хийж өгдөг. Хүүхдүүд жаахан хоормог хийсэн аяганд сүү хутгаж ээдүүлээд шар усыг нь сорж, аягаа идээний дэлгэц дээр хөмөрч ээдэм буулгаж гараараа бөмбийлгөн засаж хатаана. Ээдмийг томчуул бараг идэхгүй. Өвөл, хаврын хариг цагт хүүхдэд нэг, хоёроор нь өгнө. Ээдэм идсэн хүүхдийн шүд бэхэждэг. Сүүг ээдүүлэхэд ялгарах шингэнээс үлдсэн хувийг ээдэм гэдэг.
Сүүг хөөрмөгц хүчтэй исгэлэн тараг, хоормог, цагааны шар усаар ээдүүлнэ. Ээдмийг бяслаг шахах, ээзгий чанахад хэрэглэхээс гадна ээдмэн хурууд хийнэ.
Хэрхэн ээдэм хийх вэ?
1. Үнээний сүүг ЗӨӨЛӨН гал дээр 85 хэм хүртэл халааж бэлтгэнэ.
2. Тарrаа жигд бие бүтэцтэй болтол хутган халаасан сүүн дээр хийж зөөлөн хутган ээдүүлнэ.
3. Ээдмээ шүүж авна. Ээдмийг шууд идэхээс гадна бяслаг шахаж болно.
-ЭЭДЭМНИЙ ШАНЗТАЙ БИН-
Гурил 200 гр Давс ц/х 1/4 Цөцгийн тос 60 гр Чарга: 15 гр Элсэн чихэр 10 гр Зөгийн бал 50 гр Ээдэм 50 гр Бяслаг Цөцгий 30 гр 1. Гурилаа давстай бүлээн зуурч 15 минут орчим амраагаад гурилаа нухаж дөрвөн тийш дэлбээлж элдэнэ. Цөцгийн тосонд хуурай гурил (тосны 5%-тэй тэнцүү) хийж базаж хавтгай дөрвөлжин хэлбэрт оруулж царцаана. Царцаасан цөцгийн TOCOO элдсэн гурилын дунд тавьж гурилаа дөрвөн талаас нь хумьж амсрыг чимхэнэ. Хуурай гурил цацсан гамбанз дээр урт гонзгой болгон элдэнэ. Элдсэн гурилаа дөрөв нугалж гялгар уутанд хийж хөргүүрт 30 минут амраана. Энэ үйлдлийг 3 удаа давтана. Амраасан гурилаа 5 мм жигд зузаантай ДЭЛГЭЖ ЭЛДЭЭД дөрвөлжлөн зүсэж бэлтгэнэ. Мэдээж газар 10 2. Ээдэм, бяслагаа үйрүүлж элсэн чихэр, зөгийн бал, цөцгийгөөр амтлан шанзаа бэлдэнэ. Бэлдсэн шанзаа дөрвөлжин зүссэн гурилдаа тавьж амсрыг битүүлнэ. Халаасан хайруулын тавагт шар тосоо хийж халааж бингээ 2 талаас шаргал болтол шарна.
Эх сурвалж: Уламжлалт ба орчин цагийн Монгол хоолны 99 жор
