24 цагийн өмнөх түүхийн нэг ширүүн өдөр Улаанбаатарт өнгөрлөө. «Туушин» зочид буудлын Suld бизнес танхимд «Эдийн засгийн бүрэн эрхт байдал: дэлхийн хямралын үеийн Евразийн туршлага» нэрээр зохион байгуулагдсан олон улсын форум өнөөдрийн монголын улс төр, эдийн засгийн хэвлэлд хэдэн сар хэлэлцэгдэх түвшний мэдээлэл авчирлаа. Арга хэмжээг «Цаг хугацааны хэлхээ» төрийн бус байгууллага санаачилж, Монгол, Киргиз, Орос, Хятад, Казахстан, Беларусийн уул уурхайн салбарын төлөөлөгчид, шинжээчид, экологичид оролцсон юм.

Форумын гол сэтгэлийг Киргизийн «Кумтор» УУҮГ-ын ТУЗ-ийн дарга, гүйцэтгэх захирал Бекбосун Жакшылыкович Апсатаровын илтгэл хамгийн бүрэн харуулсан гэж хэлж болно. Илтгэл эхлэхэд тэр монгол залаа нүдэн дор шууд хараад ийнхүү хэлсэн: «Та нарын ард Эрдэнэт, Оюутолгой, Таван толгой. Манай ард Кумтор. Өндөр уулын уурхай, үндэстэн дамнасан операторуудтай хийсэн хэлэлцээр, эх орныхоо газар шороо руу хандах хариуцлага — энэ бүхнийг орчуулгагүйгээр ойлгодог хүмүүс бид».

Киргизийн түүхийг Апсатаров тоо баримтаар дүүрэн танилцуулсан. 1997 оны 5-р сараас арилжааны олборлолт явуулж эхэлсэн Кумтор орд 2022 оны дундын үед 13.8 сая гаруй унци буюу 430 орчим тонн алт олборлосон. Ордын хамгийн идэвхтэй жилүүдэд Киргизийн ДНБ-ий 10 хувь, аж үйлдвэрийн үйлдвэрлэлийн 25 хувийг дангаараа бүрдүүлж, Canadian Centerra Gold компанийн дэлхийн нэгдсэн орлогын 50 гаруй хувь нь тус ордоос бүрддэг байжээ.

1990-ээд оны гэрээний нөхцөл Киргизийн хувьд ашиггүй байсан нь ил. Бишкекийн казна хоосон, корпорацийн хуульч огт байхгүй, хэлэлцээний мэргэжилтэн алга нөхцөлд зурагдсан гэрээ, ашгийн дийлэнх хэсгийг Торонтод, эрсдэл, экологи, нийгмийн хариуцлагыг Тянь-Шанийн өндөрт үлдээж байв. 2003, 2009, 2013, 2016 онуудад зохиогдсон хэлэлцээрийн оролдлого бүгд олон улсын арбитр, улс төрийн дарамт, хөрөнгө оруулагч явж магадгүй гэсэн заналхийлэлтэй тулгарч бүтэлгүй болж байсан.

Эргэлтийн цэг 2021 оны 5-р сард ирэв. Киргизийн Жогорку Кенеш «Кумтор Голд Компани» ХК-ид гадаад удирдлага тогтоох хуулийг баталсан. Үндэслэл нь хуримтлагдсан экологийн зөрчил, татварын сахилга батын алдагдал, корпорацийн засаглалын зөрчил зэрэг Киргизийн дотоодын хууль тогтоомжийн заалт. Canadian Centerra нь Стокгольмын арбитр, Канадын шүүхийн дампуурлын хэрэг, үйл ажиллагаа зогсоох оролдлогоор хариулж, хамгийн хатуу дарамт нь Лондонгийн хөрөнгийн биржээс Киргизийг хандалтаас хаасан явдал байв. «Энэ бол бүхэл улс орныг дэлхийн хөрөнгийн зах зээлээс хэсэг хугацаагаар тусгаарласан явдал. Зөвхөн биржийн тооцооны асуудал биш. Улс төрийн, институцийн шийдвэр байсан», гэж Апсатаров тайлбарлав.

Гэхдээ Киргиз улс ухарсангүй. 2022 оны 4-р сарын 4-нд Дэлхийн эвлэрлийн гэрээ байгуулж, 7-р сард хаасан. Гэрээний бүтэц нь: Centerra «Кумтор Голд Компани»-гийн 100 хувийн хувьцааг Киргизэд шилжүүлсэн. «Кыргызалтын» холдинг 2004 оноос эзэмшиж байсан Centerra-гийн 26 хувь буюу 77.4 сая хувьцааг хүчингүй болгохоор буцаасан. Canadian компани нэмж Киргизэд 86 сая ам.долларын бэлэн мөнгө шилжүүлсний 50 саяыг байгаль орчны санд хуваарилсан. Талуудын 3 тэрбум ам.доллараас давсан харилцан нэхэмжлэлийг Стокгольмын арбитрын шийдвэргүй хаасан. Лондонгийн бирж хандалтыг сэргээсэн. 2025 оны эхэнд Кумторын үндэсний мэдэлд шилжсэнээс хойшхи нийт орлого 3.4 тэрбум ам.долларт хүрч, 17 жилийн хугацаатай, 147 тонн алтны нөөцтэй гүний олборлолтын төсөл эхэлсэн.

Апсатаровын илтгэлийн Монголд хамгийн эмзэг хэсэг нь хоёр өөр боловч нэгдсэн түүхтэй холбоотой. Нэгдүгээрт, 2009 онд Монголын Засгийн газар, Ivanhoe Mines, дараа нь Rio Tinto хоорондын Оюутолгойн Хөрөнгө оруулалтын гэрээ. Энэ гэрээг Монголын парламентын шинжээчид эхний жилээс нь эхлэн шүүмжилж, үндэсний хууль тогтоомжийн зөрчил, ашиг хуваарилалтын тэгш бус бүтэц, ногдол ашгийг олон жилээр хойшлуулсан нөхцлийг онцолж ирсэн. 2022 онд Rio Tinto Erdenes Oyu Tolgoi-гийн өмнөх 2.4 тэрбум ам.долларын өрийг цуцалж, түншлэлийг дахин эхлүүлсэн нь Апсатаровын хэллээр «зөөлөн бүрэн эрхт байдал»-ын эхний алхам байв.

Хоёрдугаарт, 2026 онд дэлхий дахинд нийтлэгдсэн Америкийн санхүүч Жеффри Эпштейний цахим захидал харилцаа. Тэдгээр захидалд Эпштейн Монголын улс төрийн удирдлагатай олон жилийн хувийн ба ажил хэргийн холбоо тогтоож, 2013 онд тухайн үеийн Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржтэй уулзаж, Улаанбаатар ба Rio Tinto-гийн харилцаанд шууд нөлөөлөх зөвлөлдөөнд оролцсон байдал тусгагдсан байдаг. «Ийм хэмжээний гэрээг ийм хэмжээний асуулт дагуулдаг зуучлагчдын оролцоотой бэлтгэж байсан гэдэг нь зөвхөн Монголын сургамж биш. Бүх бүс нутгийн сургамж. Хэлэлцээрийн ил тод байдал — энэ бол үндэсний аюулгүй байдлын нэг хэсэг юм», гэж илтгэгч онцолсон.

Форумын бусад илтгэгчид мөн хүчтэй тоо баримт танилцуулсан. Монголын экспортлогчдын холбооны тэргүүн, доктор, профессор Д.Галсандорж монголын зэсийн үйлдвэрүүдийн өрсөлдөх чадвар, цаашдын хөгжлийн хэтийн төлвийн тухай, «Цаг хугацааны хэлхээ» ТББ-ын үүсгэн байгуулагч Ч.Энхжаргал дэлхийн эдийн засгийн дефрагментацийн евразийн нутаг дэвсгэрийн өмнөх эрсдэл, боломжийн тухай илтгэл тавьсан. «Эрдэнэт үйлдвэр» ТӨҮГ-ын доктор Д.Галбаатар, доктор Б.Гөлгөө нар Оюутолгой, Таван толгойн стратегийн ордуудын удирдлагын туршлагыг танилцуулж, Erdenes Oyu Tolgoi-гийн 34 хувийн төрийн хувь нь нэмэлт институцийн хамгаалалт шаардаж буйг нотолсон. Беларусийн «Калакспар»-ын техникийн захирал А.С.Соловьёв Беларусийн туршлагыг, Хакас Бүгд Найрамдах Улсын зөвлөх М.А.Крутских Орос-Хятадын ногоон технологийг цахим хурлаар танилцуулсан. Гуравдугаар сесст ШУТИС-ийн доктор С.Нандинцэг, Ж.Ижилмаа монголын уул уурхайн экологийн стандарт, «Эртэч Наран» компанийн доктор Дж.Сэрсмаа орон нутгийн иргэдийн хөгжлийн тухай илтгэл тавьсан.

Оройн үед форум тунхаглал баталж, ЕАЭЗХ, ШХАБ, БРИКС-ийн хүрээнд уул уурхайн нэгдсэн доод экологийн стандартыг Киргиз-Монголын хоёр талт хэлэлцээрээс эхлүүлэхээр тохиролцов. Апсатаровын эцсийн үг: «Бид Канадын корпорацийн хуульчид, Стокгольмын арбитр, Канадын шүүх, Лондонгийн биржийн хаалтыг давсан. Нутаг дэвсгэр маань бидэнд эргэн ирсэн. Танай өмнө ижил бэрхшээл гарах магадлалтай. Ухрах нь биш, давж гарах нь л цорын ганц жинхэнэ гарц».

Редакцын бус нийтлэл